Γράφουν: Φίλιππος Πόλο , Γιάννης Σεϊτανίδης
Στην απέναντι πλευρά της πράσινης γραμμής, η καθημερινότητα των Τουρκοκυπρίων γίνεται ολοένα και πιο ασφυκτική. Μισθοί που δεν προλαβαίνουν τον πληθωρισμό, τιμές τροφίμων και ενοικίων που τρέχουν ανεξέλεγκτα και χιλιάδες οικογένειες να ζουν στο όριο της φτώχειας, σύμφωνα με τοπικές στατιστικές. Την ίδια ώρα, έρευνες για τα εισοδήματα και το βιοτικό επίπεδο δείχνουν διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα στους λίγους προνομιούχους και στη μεγάλη πλειονότητα που δυσκολεύεται να καλύψει βασικές ανάγκες, με τη μεσαία τάξη να διαβρώνεται.
Η στατιστική αρχή των κατεχομένων (TRNC Statistics Authority) ανακοίνωσε για τον Φεβρουάριο ετήσιο πληθωρισμό 40,22%! Επιμέρους κατηγορίες, όπως εστιατόρια–ξενοδοχεία, εκπαίδευση, ψυχαγωγία και ενοίκια, εμφανίζουν αυξήσεις τιμών σημαντικά πάνω από τον μέσο όρο, κάτι που επιβεβαιώνει την έντονη πίεση στο κόστος ζωής για τους Τουρκοκυπρίους.
Μέσα σε αυτό το σκηνικό, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φαινόμενα είναι η αύξηση των διελεύσεων Τουρκοκυπρίων προς τις ελεύθερες περιοχές, όχι πλέον μόνο για βόλτα ή επίσκεψη, αλλά για να κάνουν τα ψώνια τους.
Αύξηση διελεύσεων
Σύμφωνα με τα στοιχεία του 2025 για τις διελεύσεις της πράσινης γραμμής, τα οποία δημοσιοποίησε την περασμένη εβδομάδα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Αστυνομία της Κυπριακής Δημοκρατίας κατέγραψε 1.453.135 διελεύσεις (από 1.346.121 το 2024) Ελληνοκυπρίων και 833.786 διελεύσεις (από 822.443) οχημάτων Ελληνοκυπρίων προς τα κατεχόμενα. Κατά την ίδια περίοδο, καταγράφηκαν 1.983.610 διελεύσεις (από 1.814.647) από Τουρκοκυπρίους και 748.061 διελεύσεις (προηγουμένως 705.532) από οχήματα Τουρκοκυπρίων προς την αντίθετη κατεύθυνση. Οι αριθμοί των διελεύσεων από τα οδοφράγματα το 2025 επιβεβαιώνουν αυτό που βλέπουμε καθημερινά, ειδικά στη Λευκωσία. Τους Τουρκοκυπρίους να επισκέπτονται εμπορικά κέντρα και υπεραγορές για ψώνια.
Πληθωρισμός
Οι χρόνιες πληθωριστικές πιέσεις, η εξάρτηση από τη χρήση ευρώ και στελρίνας σε συναλλαγές και η στροφή σε τομείς όπως το real estate και τα καζίνο, δημιουργούν νέα δεδομένα με πολιτικές προεκτάσεις και για το Κυπριακό, σχολιάζει στον «Π» ο οικονομολόγος και ακαδημαϊκός, Αλέξανδρος Αποστολίδης.
Σύμφωνα με τον κ. Αποστολίδη, τα ζητήματα που επανέρχονται σήμερα στο προσκήνιο στα κατεχόμενα δεν είναι καινούργια, αλλά αποτελούν συνέχεια του χρόνιου πληθωρισμού και των στρεβλώσεων που έχουν συσσωρευτεί στην οικονομία. Όπως εξηγεί, ο κατώτατος μισθός έχει πλησιάσει το ύψος του αντίστοιχου στις ελεύθερες περιοχές, εξέλιξη που με τη σειρά της δημιουργεί πιέσεις στο κόστος και τροφοδοτεί νέες πληθωριστικές τάσεις.
Μια απλή σύγκριση τιμών, αναφέρει, αρκεί για να δείξει ότι σε αρκετά προϊόντα οι τιμές στα κατεχόμενα είναι υψηλότερες σε σχέση με τις ελεύθερες περιοχές, ιδιαίτερα σε βασικά είδη όπως το κρέας. Την ίδια ώρα, εντοπίζεται έλλειψη ανταγωνιστικότητας, η οποία συνδέεται και με την έντονη πίεση από τον κτηματομεσιτικό τομέα, όπου καταγράφεται αυξημένη ζήτηση για επενδύσεις στην αγορά γης.
Αυτοί που κερδίζουν
Ο κ. Αποστολίδης εξηγεί ότι στα κατεχόμενα υπάρχουν, από τη μία όσοι εκμεταλλεύονται γη, σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα ελληνοκυπριακής ιδιοκτησίας και, από την άλλη, όσοι αποφεύγουν τη χρήση της τουρκικής λίρας, λόγω των συνεχών πληθωριστικών πιέσεων που δέχεται.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει και στο τραπεζικό σύστημα, το οποίο, όπως σημειώνει, χρησιμοποιεί σε μεγάλο βαθμό ξένο νόμισμα, ώστε να μην αναλαμβάνει το ίδιο το συναλλαγματικό ρίσκο, αλλά το μετακυλίει στους πελάτες του. Στην πράξη, η αγορά και ενοικίαση κατοικιών γίνεται συνήθως σε στερλίνες και η αγορά αυτοκινήτων σε ευρώ.
Όχι και τόσο απομονωμένη
Παρά την πολιτική και θεσμική απομόνωση των κατεχομένων, ο οικονομολόγος και ακαδημαϊκός σημειώνει ότι η τ/κ οικονομία δεν είναι τόσο αποκομμένη όσο συχνά πιστεύεται. Το ίδιο ισχύει και για τις τράπεζες.
Σε σχέση με την Τουρκία, υπογραμμίζει ότι η χρηματοδότηση παραμένει μεν υψηλή, αλλά ακολουθεί καθοδική πορεία. Το τουρκικό κράτος συνεχίζει να χρηματοδοτεί απευθείας δομές του ψευδοκράτους, όπως την «αστυνομία», τον κατοχικό στρατό και έργα όπως το φράγμα νερού. Πέραν αυτών, όμως, υπάρχει και η μορφή δανεισμού από την Τουρκία προς τα κατεχόμενα, με τα σχετικά ποσά να χρεώνονται ως δάνεια στη λεγόμενη «τδβκ». Όπως αναφέρει ο κ. Αποστολίδης, η Άγκυρα αναμένει ότι αυτά τα δάνεια, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, κάποτε θα αποπληρωθούν.
Ένα μέρος της χρηματοδότησης προς τα κατεχόμενα, εξηγεί, δίνεται με σκοπό την οικονομική ανάπτυξη και έχει χαρακτηριστικά προγράμματος τύπου τρόικας, με προαπαιτούμενα και όρους. Αυτό, όπως σημειώνει, απαιτεί καλή σχέση ανάμεσα στην τουρκική κυβέρνηση και τη λεγόμενη «κυβέρνηση» στα κατεχόμενα. Προς το παρόν, προσθέτει, αυτό επιτυγχάνεται λόγω της καλής σχέσης ανάμεσα στο ΑΚΡ του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και το UBP, το Κόμμα Εθνικής Ενότητας, το οποίο και βρίσκεται στη «συγκυβέρνηση».
Πηγές δραστηριότητας
Ο κ. Αποστολίδης σημειώνει ότι για μεγάλο χρονικό διάστημα η οικονομία στα κατεχόμενα στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στην ιδιωτική τριτοβάθμια εκπαίδευση, χωρίς αυτό να λειτουργεί απαραίτητα αποτρεπτικά για ένα σενάριο λύσης του Κυπριακού.
Σήμερα, όμως, ο τομέας αυτός αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα. Το μεγαλύτερο πανεπιστήμιο στα κατεχόμενα, το Eastern Mediterranean University, δυσκολεύεται οικονομικά, και ευρύτερα τα πανεπιστήμια στα κατεχόμενα βρίσκονται αντιμέτωπα με κατηγορίες για πρακτικές που παραπέμπουν σε «βιομηχανία πώλησης πτυχίων».
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η οικονομία στρέφεται όλο και περισσότερο προς το real estate και τα καζίνο, δύο τομείς που, σύμφωνα με τον ίδιο, αναμένεται να ενισχυθούν περαιτέρω το επόμενο διάστημα.
Ξένες επενδύσεις με πολιτικό βάρος
Σημαντική παράμετρος, κατά τον κ. Αποστολίδη, είναι και η αγορά οικοπέδων και ακινήτων από ξένους επενδυτές, κυρίως από τη Ρωσία, την Ουκρανία και το Ισραήλ. Πρόκειται, όπως σημειώνει, για χώρες και παράγοντες που καταλήγουν εκ των πραγμάτων να έχουν ενδιαφέρον ή ρόλο στο Κυπριακό.
Σε μια μικρή οικονομία όπως αυτή των κατεχομένων, οι επενδύσεις αυτές αποκτούν μεγάλο βάρος, όχι μόνο οικονομικό αλλά και πολιτικό.
Η εξάρτηση από την Τουρκία
Ο κ. Αποστολίδης επισημαίνει ότι η οικονομία των κατεχομένων έρχεται όλο και πιο κοντά στην Τουρκία, κάτι που, όπως αναφέρει, δεν είναι άσχετο και με τις κινήσεις της ελληνοκυπριακής πλευράς.
Φέρνει ως παράδειγμα το χαλλούμι, σημειώνοντας ότι όταν η Κυπριακή Δημοκρατία προχωρεί σε διαβήματα για να σταματήσει η εξαγωγή χαλλουμιού από τα κατεχόμενα προς αραβικές χώρες, τότε το αποτέλεσμα είναι το προϊόν να διοχετεύεται προς την Τουρκία. Αυτό, όπως εξηγεί, αυξάνει την οικονομική εξάρτηση των κατεχομένων από την Άγκυρα.
Την ίδια ώρα, για να εξαχθεί ένα προϊόν από τα κατεχόμενα προς την Ευρώπη, θα πρέπει να περάσει μέσω Μερσίνης. Οικονομικά, αναφέρει, αυτό ενισχύει ακόμη περισσότερο τον έλεγχο της Τουρκίας πάνω στην τ/κ οικονομία.
Οικονομία και Κυπριακό
Ο οικονομολόγος και ακαδημαϊκός εκτιμά ότι το ζήτημα της οικονομίας δεν έχει τη βαρύτητα που θα έπρεπε στις συζητήσεις για το Κυπριακό. Θεωρεί, μάλιστα, ότι υπάρχουν κινήσεις που η Κυπριακή Δημοκρατία θα μπορούσε να προωθήσει άμεσα.
- Πρώτον, αναφέρει την ανάγκη διάνοιξης νέων οδοφραγμάτων, όπως στη Μια Μηλιά, ώστε να ενισχυθεί το εμπόριο μέσω της Πράσινης Γραμμής. Όπως σημειώνει, το εμπόριο αυτό θα μπορούσε να ωφελήσει οικονομικά και τις δύο κοινότητες. Σήμερα, σύμφωνα με τον ίδιο, το εμπόριο της Πράσινης Γραμμής ανέρχεται περίπου στα €16 εκατ., ποσό που αντιστοιχεί μόλις στο 0,01% των συνολικών εισαγωγών της ΚΔ. Για τον λόγο αυτό, υπογραμμίζει, χρειάζονται μέτρα για την ουσιαστική αύξησή του.
- Δεύτερον, ο κ. Αποστολίδης θεωρεί ότι η ΚΔ θα πρέπει να άρει περιορισμούς που αφορούν προϊόντα διατροφής που προέρχονται από τα κατεχόμενα. Υπενθυμίζει ότι ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης είχε προσθέσει ακόμη έξι προϊόντα στη σχετική λίστα, εκτιμώντας όμως ότι θα πρέπει να ενταχθούν περισσότερα. Η άρση του μονομερούς αυτού οικονομικού αποκλεισμού, όπως τον χαρακτηρίζει, θα βοηθούσε το εμπόριο και θα περιόριζε την περαιτέρω εξάρτηση των κατεχομένων από την Τουρκία.
- Τρίτον, εισηγείται την άρση περιορισμών στις πληρωμές από τη μία πλευρά προς την άλλη. Ένα τέτοιο μέτρο, σημειώνει, θα μπορούσε να διευκολύνει την οικονομική δραστηριότητα και να βοηθήσει, μεταξύ άλλων, και τους εκτοπισμένους.
Το κόστος της μη λύσης
Ο κ. Αποστολίδης τονίζει ότι η οικονομία της ΚΔ έχει μια δυναμική, η οποία χάνεται εξαιτίας της μη λύσης του Κυπριακού. Επικαλούμενος σχετικές μελέτες, σημειώνει ότι σε περίπτωση λύσης θα μπορούσε να υπάρξει σημαντική αύξηση εισοδημάτων, η οποία θα έφτανε έως και τα €20 δισ.
Πέραν της οικονομίας, υπογραμμίζει ότι μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στις δύο κοινότητες θα μπορούσε να επιτρέψει καλύτερη συνεργασία σε κρίσιμους τομείς, όπως η ενέργεια, το περιβάλλον, αλλά και ζητήματα δημόσιας υγείας και κτηνοτροφίας, όπως ο αφθώδης πυρετός.
Το συμπέρασμα, κατά τον κ. Αποστολίδη, είναι ότι η οικονομία των κατεχομένων δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον ζήτημα. Αντίθετα, επηρεάζει την καθημερινότητα, την εξάρτηση από την Τουρκία, τις προοπτικές λύσης και τελικά τη στρατηγική που θα πρέπει να ακολουθήσει η ΚΔ.
Η ακτινογραφία της τουρκοκυπριακής οικονομίας
Με εκτιμώμενο ΑΕΠ περίπου €3,62 δισ. στο τέλος του 2023, η λεγόμενη «τουρκική δημοκρατία βόρειας κύπρου» παραμένει μια μικρή οικονομία, περίπου στο ένα πέμπτο της κλίμακας της ΚΔ. Τα στοιχεία για το 2023 είναι τα τελευταία που έχουν περάσει από τον έλεγχο διεθνούς φορέα, και συγκεκριμένα της Παγκόσμιας Τράπεζας. Η εικόνα που προκύπτει είναι αυτή μιας αγοράς με δυναμικά τμήματα, αλλά με πολλά «βαρίδια».
Μετά το σοκ της πανδημίας, η τ/κ οικονομία ανέκαμψε εντυπωσιακά. Η Παγκόσμια Τράπεζα εκτιμά ότι το ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 13,3% το 2022 και πάνω από 5% το 2023, επανερχόμενο στα προ πανδημίας επίπεδα. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα δεδομένα, το ΑΕΠ της τ/κ κοινότητας του 2023 έφτασε τα 132,35 δισ. τουρκικές λίρες, περίπου €2,47 δισ. (σε τρέχουσα ισοτιμία), με πραγματικό ρυθμό ανάπτυξης 7,3%.
Η Παγκόσμια Τράπεζα, η οποία αυτή την περίοδο εκπονεί νέες μελέτες για την κατάσταση της τ/κ οικονομίας, προειδοποιούσε για επιβράδυνση της ανάπτυξης λόγω υψηλού πληθωρισμού, πιέσεων στα δημόσια οικονομικά και αδυναμιών στην ανταγωνιστικότητα.
Εάν κοιτάξει κανείς τη δομή του ΑΕΠ, η οικονομία των κατεχομένων είναι ξεκάθαρα τριτογενής. Οι υπηρεσίες – δημόσιος τομέας, εμπόριο, τουρισμός, ανώτατη εκπαίδευση – αντιπροσωπεύουν πάνω από το 60% της συνολικής παραγωγής.
Οι ανισότητες
Σειρά εκθέσεων της Παγκόσμιας Τράπεζας, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενου προγράμματος «Supporting Economic Convergence and Integration in Cyprus», καταγράφουν υποχώρηση της ποιότητας ζωής την περίοδο 2014–2021 και αύξηση της φτώχειας και της ανισότητας. Η φτώχεια εκτιμάται ότι αυξήθηκε από 11,2% σε 13,9%, με την Παγκόσμια Τράπεζα να ζητά πιο συχνές έρευνες εισοδήματος και απογραφές για αξιόπιστη τεκμηρίωση πολιτικών.
Παράλληλα, έρευνα οικογενειακών προϋπολογισμών του 2021–2022 της τουρκοκυπριακής στατιστικής υπηρεσίας, δείχνει ότι περίπου 15% του πληθυσμού ζει κάτω από την εγχώρια γραμμή φτώχειας, ενώ με τη μεθοδολογία της ΕΕ το ποσοστό ανεβαίνει στο 22,8%.
Ο πληθωρισμός της λίρας
Η υποτίμηση της τουρκικής λίρας και ο υψηλός πληθωρισμός των τελευταίων ετών λειτουργούν ως μόνιμη «σκιά» πάνω από την οικονομία των κατεχομένων. Οι εκθέσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας σημειώνουν ότι το υψηλό κόστος ζωής και η διαρκής άνοδος τιμών σε τρόφιμα, ενέργεια και ενοίκια διαβρώνουν την αγοραστική δύναμη, οδηγώντας ευάλωτα νοικοκυριά σε μεγαλύτερο κίνδυνο φτώχειας.
Συνδικαλιστικές οργανώσεις αναφέρουν ότι οικογένειες τεσσάρων ατόμων που ζουν με τον κατώτατο μισθό βρίσκονται, όχι απλώς κάτω από τη γραμμή φτώχειας, αλλά κάτω και από το «όριο πείνας», το ποσό που απαιτείται για μια στοιχειωδώς επαρκή διατροφή.
