Το κράτος δικαίου αντιμετωπίζεται συχνά ως μια έννοια που αφορά αποκλειστικά τη λειτουργία των θεσμών, τη δημοκρατία και την προστασία των δικαιωμάτων. Στην πραγματικότητα, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους οικονομικούς πυλώνες μιας σύγχρονης χώρας. Η ποιότητα των θεσμών επηρεάζει άμεσα τις επενδύσεις, την επιχειρηματικότητα, τη χρηματοδότηση της οικονομίας και τελικά τον ρυθμό ανάπτυξης.
Η ασφάλεια δικαίου, η αποτελεσματική λειτουργία των δικαστηρίων, η καταπολέμηση της διαφθοράς και η προβλέψιμη εφαρμογή των νόμων δημιουργούν το περιβάλλον μέσα στο οποίο μπορούν να αναπτυχθούν οι επενδύσεις, η επιχειρηματικότητα και η οικονομική δραστηριότητα. To έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που συνοδεύει την έκθεση του 2026 για το κράτος δικαίου (κεφάλαιο για την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Κύπρο) αναδεικνύει τόσο τις μεταρρυθμίσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη όσο και τα προβλήματα που εξακολουθούν να επηρεάζουν την αποτελεσματική λειτουργία των θεσμών.
Η σύνδεση μεταξύ κράτους δικαίου και οικονομίας είναι άμεση. Κανένας επενδυτής δεν δεσμεύει κεφάλαια σε ένα περιβάλλον όπου οι κανόνες δεν εφαρμόζονται, οι συμβάσεις δεν εκτελούνται ή οι δικαστικές αποφάσεις καθυστερούν υπερβολικά. Αντίθετα, όταν οι νόμοι είναι σαφείς και η εφαρμογή τους αποτελεσματική, οι επιχειρήσεις μπορούν να σχεδιάσουν με ασφάλεια τις δραστηριότητές τους, να αναλάβουν επενδυτικό ρίσκο και να δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι στην Κύπρο εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές προκλήσεις ως προς την αποτελεσματικότητα του συστήματος απονομής δικαιοσύνης. Παρά τη σταδιακή πρόοδο στην εκκαθάριση των συσσωρευμένων υποθέσεων και την εφαρμογή νέων δικονομικών κανόνων, η διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών παραμένει από τις υψηλότερες στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης, ο μέσος χρόνος εκδίκασης αστικών και εμπορικών υποθέσεων φθάνει τις 682 ημέρες σε πρώτο βαθμό και τις 1.426 ημέρες σε δεύτερο βαθμό, το 2024.
Οι καθυστερήσεις αυτές έχουν άμεσο οικονομικό κόστος. Όταν μια εμπορική διαφορά παραμένει σε εκκρεμότητα για χρόνια, η επιχείρηση δεν γνωρίζει αν θα ανακτήσει οφειλές, αν θα δικαιωθεί σε μια συμβατική διαφορά ή αν θα μπορέσει να αξιοποιήσει τα περιουσιακά της στοιχεία. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση του κόστους χρηματοδότησης, η αποθάρρυνση επενδύσεων και η μείωση της ανταγωνιστικότητας.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην καθυστέρηση λειτουργίας του Εμπορικού Δικαστηρίου. Παρότι η σχετική νομοθεσία ψηφίστηκε ήδη από το 2022, σημαντικά στάδια εφαρμογής παραμένουν ανολοκλήρωτα. Η επιχειρηματική κοινότητα εκφράζει έντονη ανησυχία, καθώς το νέο δικαστήριο προοριζόταν να παρέχει ταχύτερη και εξειδικευμένη επίλυση εμπορικών διαφορών.
«Οι εκπρόσωποι των επιχειρήσεων προειδοποιούν ότι η καθυστερημένη εκδίκαση καθιστά τις αξιώσεις άνευ αντικειμένου, αυξάνει το λειτουργικό κόστος των εταιρειών και διαβρώνει τη συνολική εμπιστοσύνη στο δικαστικό σύστημα», σημειώνεται στην έκθεση.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταγράφει χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης στην ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. Μόλις το 34% των επιχειρήσεων θεωρεί το επίπεδο ανεξαρτησίας των δικαστηρίων «αρκετά ή πολύ καλό», ποσοστό μειωμένο σε σχέση με προηγούμενα χρόνια. Η εικόνα αυτή επηρεάζει το επενδυτικό κλίμα, καθώς η εμπιστοσύνη στους θεσμούς αποτελεί βασικό κριτήριο για εγχώριους και ξένους επενδυτές.
Η σημασία της αποτελεσματικής δικαιοσύνης είναι εμφανής και σε ένα από τα μεγαλύτερα διαρθρωτικά προβλήματα της κυπριακής οικονομίας, τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια. Η αργή απονομή δικαιοσύνης και οι δυσκολίες στην εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων καθυστερούν τη διευθέτηση υποθέσεων, την ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων και την αναδιάρθρωση χρεών. Η έκθεση υπογραμμίζει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν νομικά και πρακτικά εμπόδια στην εκτέλεση των αποφάσεων των δικαστηρίων, παρά το γεγονός ότι σχετικές μεταρρυθμίσεις βρίσκονται εδώ και χρόνια υπό συζήτηση.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις τράπεζες. Επηρεάζει ολόκληρη την οικονομία. Όσο οι διαδικασίες παραμένουν αργές, κεφάλαια παραμένουν δεσμευμένα, επιχειρήσεις δυσκολεύονται να ανακάμψουν και η κυκλοφορία χρήματος στην οικονομία περιορίζεται. Η ταχύτερη απονομή δικαιοσύνης θα μπορούσε να συμβάλει στην αποτελεσματικότερη διαχείριση των προβληματικών δανείων και στη βελτίωση της οικονομικής σταθερότητας.
Εξίσου σημαντικός είναι ο ρόλος του κράτους δικαίου στην καταπολέμηση της διαφθοράς. Η Επιτροπή αναγνωρίζει πρόοδο στην ενίσχυση της ανεξάρτητης Αρχής κατά της Διαφθοράς και στη διερεύνηση υποθέσεων υψηλού επιπέδου. Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι η αντίληψη περί διαφθοράς παραμένει ιδιαίτερα υψηλή. Το 98% των επιχειρήσεων θεωρεί τη διαφθορά ευρέως διαδεδομένη, ενώ σχεδόν οι μισές εκτιμούν ότι αποτελεί πρόβλημα για την επιχειρηματική δραστηριότητα. Όταν οι επιχειρηματικές αποφάσεις επηρεάζονται από αδιαφανείς πρακτικές αντί για τον θεμιτό ανταγωνισμό, η αγορά λειτουργεί λιγότερο αποδοτικά και η παραγωγικότητα μειώνεται.
Η έκθεση επισημαίνει επίσης την ανάγκη βελτίωσης της ποιότητας της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας και του εξορθολογισμού της νομοθεσίας. Οι συχνές αλλαγές στους κανόνες δημιουργούν αβεβαιότητα για τις επιχειρήσεις, αυξάνουν το διοικητικό κόστος και αποδυναμώνουν την επενδυτική εμπιστοσύνη. Ένα σταθερό και προβλέψιμο ρυθμιστικό περιβάλλον αποτελεί βασικό συστατικό μιας σύγχρονης οικονομίας.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η Κύπρος έχει προχωρήσει σε σημαντικές μεταρρυθμίσεις, ωστόσο καλεί τη χώρα να ανεβάσει ρυθμό στις αλλαγές. Η ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης της Νομικής Υπηρεσίας, η δημιουργία Ανεξάρτητης Υπηρεσίας Δικαστηρίων και η περαιτέρω ενίσχυση των μηχανισμών καταπολέμησης της διαφθοράς αποτελούν βασικές προτεραιότητες.
