Η Κύπρος συγκαταλέγεται στις χώρες της ΕΕ με παραδοσιακά ισχυρή συνδικαλιστική παρουσία, παρότι η εργασιακή συσπείρωση έχει μειωθεί αισθητά τις τελευταίες δεκαετίες, με την πίεση να είναι εντονότερη στον ιδιωτικό τομέα και στις υπηρεσίες. Την ίδια ώρα η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω της Οδηγίας για επαρκείς κατώτατους μισθούς (2022/2041), έχει θέσει ως στόχο το 80% των εργαζομένων να καλύπτεται από συλλογικές διαπραγματεύσεις.
Στην Κύπρο, η αποδυνάμωση της συλλογικότητας εκδηλώνεται στη διάβρωση της επιρροής, της διαπραγματευτικής ισχύος και της δημόσιας εικόνας των συντεχνιών. Είναι το αποτέλεσμα μιας αλληλουχίας αλλαγών που συσσωρεύτηκαν μέσα σε μια δεκαετία. Η κρίση του 2013 λειτούργησε ως καταλύτης, διαμορφώνοντας ένα νέο πλαίσιο φόβου και διαπραγματευτικής πίεσης, ενώ παράλληλα άνοιξε τον δρόμο για πιο ευέλικτες, αλλά και πιο επισφαλείς, εργασιακές πρακτικές.
Σε αυτό το περιβάλλον, η εξάπλωση των ατομικών συμβολαίων ενίσχυσε την εξατομίκευση της εργασίας, αποδυναμώνοντας την ιδέα της συλλογικής προστασίας στην πράξη. Ταυτόχρονα, η μετατόπιση της οικονομίας προς τις υπηρεσίες, με αυξημένη κινητικότητα προσωπικού, έκανε την οργάνωση πιο δύσκολη και τη συνδικαλιστική παρουσία λιγότερο αισθητή, και για κάποιους λιγότερο αναγκαία.
Το ρήγμα εμπιστοσύνης
Η οικονομική κρίση του 2013 αποτελεί για πολλούς τομή στη σύγχρονη ιστορία του συνδικαλιστικού κινήματος. Ο Νίκος Λοϊζίδης, αντιπρόεδρος της Συντεχνίας «Ισότητα», εκτιμά ότι εκείνη η περίοδος άφησε βαθύ αποτύπωμα: «Το 2013 οι συντεχνίες αποδέχτηκαν τα πάντα όσον αφορά τους εργαζόμενους για να μην πτωχεύσουν όχι το κράτος, αλλά οι τράπεζες, αυτό δημιούργησε μια αμφισβήτηση προς τα κίνητρα των συντεχνιών».
Η αποδοχή περικοπών, παγώματος ωφελημάτων και περιορισμού της ΑΤΑ σε μια περίοδο γενικευμένης ανασφάλειας δημιούργησε, σύμφωνα με συνδικαλιστές, ένα κλίμα δυσπιστίας που δεν έχει πλήρως αποκατασταθεί. Η απώλεια 13ου και 14ου μισθού σε αρκετούς τομείς, η συρρίκνωση ταμείων προνοίας και η μείωση της αγοραστικής δύναμης συνέβαλαν σε μια αίσθηση ότι οι συλλογικές κατακτήσεις δεν είναι δεδομένες.
Η εξατομίκευση της εργασίας
Κεντρικός άξονας της αποδυνάμωσης είναι η επικράτηση των ατομικών συμβολαίων.
Ο Γιώργος Φράγκος, πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Κύπρου (ΕΣΚ) μιλά για «βραδυφλεγή βόμβα που ναρκοθετεί τις εργασιακές σχέσεις»: «Το ατομικό συμβόλαιο εξατομικεύει τον κάθε εργαζόμενο και τον αφήνει μόνο του απέναντι στον εργοδότη». Υπογραμμίζει ότι η συλλογική σύμβαση «υπερισχύει του ατομικού συμβολαίου και νομοθετικά και θεσμικά», όμως στην πράξη συχνά παρακάμπτεται.
Η Σωτηρούλα Χαραλάμπους, γενική γραμματέας της Παγκύπριας Εργατικής Ομοσπονδίας (ΠΕΟ) τοποθετεί το ζήτημα σε πιο μακροπρόθεσμη βάση. Όπως επισημαίνει, ήδη πριν από το 2013 «οι μηχανισμοί που χρησιμοποιήθηκαν από τους εργοδότες και κυρίως τα προσωπικά συμβόλαια» λειτουργούσαν εκτός του πλαισίου των συλλογικών συμβάσεων. Μετά την ένταξη κοινοτικών εργαζομένων, σε αρκετές περιπτώσεις δίνονταν ατομικά συμβόλαια εκτός συλλογικών ρυθμίσεων, αποσυνδέοντας σταδιακά την πρόσληψη από τη συλλογική κάλυψη.
Την περίοδο της κρίσης, όπως περιγράφει, άλλαξαν οι συσχετισμοί ισχύος. Σε ένα περιβάλλον ανασφάλειας και ανεργίας, η πίεση προς τους εργαζομένους έγινε πιο άμεση: «αν θέλεις δουλειά εδώ, συντεχνίες δεν υπάρχουν». Η διαπραγμάτευση μετακινήθηκε από το συλλογικό επίπεδο στο ατομικό, και η εξατομίκευση της εργασιακής σχέσης δεν ήταν πλέον εξαίρεση, αλλά όλο και συχνότερα ο κανόνας.
Έτσι μέσω της εξατομίκευσης διαμορφώνεται νέα εργασιακή κουλτούρα, όπου η διεκδίκηση μετατρέπεται από συλλογική σε ατομική, και η διαπραγμάτευση μεταφέρεται από το τραπέζι των οργανωμένων συζητήσεων στο επίπεδο της προσωπικής συμφωνίας.
Οι νέες μορφές εργασίας
Η δομή της κυπριακής οικονομίας έχει μεταβληθεί σημαντικά, με έντονη στροφή προς τις υπηρεσίες και με υψηλό ποσοστό μικρών και οικογενειακών επιχειρήσεων. Σε αυτούς τους τομείς, η συνδικαλιστική οργάνωση είναι πιο δύσκολη.
Η κ. Χαραλάμπους σημειώνει ότι στον τομέα των υπηρεσιών «ασκούνται πιέσεις για να μην είναι οργανωμένοι» οι εργαζόμενοι, ιδιαίτερα στο λιανικό εμπόριο και στις αλυσίδες εστίασης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η εξάπλωση της τηλεργασίας και η ενίσχυση των ψηφιακών δομών, μεταβάλλουν ουσιαστικά το πεδίο στο οποίο αναπτύσσεται ο συνδικαλισμός. Μικρές ομάδες εργαζομένων λειτουργούν συχνά απομακρυσμένα, χωρίς κοινό φυσικό χώρο εργασίας. Η διάχυση της εργασίας στον ψηφιακό χώρο και η ταυτόχρονη αύξηση των ελεύθερων επαγγελματιών και συνεργατών πολλαπλών εργοδοτών καθιστούν πιο σύνθετη τη διαδικασία συλλογικής οργάνωσης και συσπείρωσης.
Παράλληλα, η κινητικότητα στην αγορά εργασίας, ιδιαίτερα σε χαμηλότερες μισθολογικές βαθμίδες, λειτουργεί ως αποσυμπιεστικός μηχανισμός: εργαζόμενοι μετακινούνται από εταιρεία σε εταιρεία διεκδικώντας καλύτερους όρους, αντί να επενδύουν σε μακροχρόνια συλλογική διεκδίκηση.
Πολιτική διαχείριση και δημόσια εικόνα
Σημαντικός παράγοντας είναι και η δημόσια εικόνα των συντεχνιών. Ο κ. Λοϊζίδης τονίζει ότι «προσπαθεί η εκτελεστική εξουσία να στρέψει την κοινή γνώμη εναντίον των συντεχνιών», ιδίως σε ζητήματα όπως η ΑΤΑ και ο κατώτατος μισθός. Μιλά για συνεργασία εκτελεστικής εξουσίας και εργοδοτικών οργανώσεων που, κατά την άποψή του, αποδυναμώνει τη διαπραγματευτική θέση των εργαζομένων.
Από την πλευρά της ΠΕΟ, γίνεται λόγος για «καλλιέργεια κλίματος απαξίωσης του οργανωμένου, του συλλογικού» και για προσπάθεια διαίρεσης των εργαζομένων σε «προνομιούχους και μη προνομιούχους», ιδιαίτερα κατά τη συζήτηση για την ΑΤΑ.
Ο κ. Φράγκος προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα: την απώλεια της «δύναμης του παραδείγματος». Όπως αναφέρει, οι νεότερες γενιές δεν μεγάλωσαν εργασιακά δίπλα σε παλιούς συνδικαλιστές, ώστε να βιώσουν την καθημερινή πρακτική του συνδικαλισμού. Παράλληλα, η ερώτηση «ανήκετε σε συντεχνία;» σε διαδικασίες πρόσληψης δημιουργεί, όπως λέει, κλίμα φόβου.
Θεσμική προστασία
Κοινή συνισταμένη είναι η ανάγκη θεσμικής στήριξης της συλλογικής διαπραγμάτευσης.
Η κ. Χαραλάμπους επισημαίνει ότι, χωρίς ενεργή παρέμβαση της πολιτείας, «η ελευθερία του εργαζόμενου να οργανωθεί… είναι πλασματική». Θέτει ζήτημα πρόσβασης συνδικαλιστών σε χώρους εργασίας και ουσιαστικής εφαρμογής των συλλογικών συμβάσεων.
Από πλευράς ΕΣΚ υπογραμμίζεται ότι «δεν υπάρχει υποκατάστατο της συλλογικής μορφής πάλης», όμως ταυτόχρονα χωρίς θεσμικά και οικονομικά κίνητρα η αποδυνάμωση είναι δύσκολο να ανακοπεί.
Μια ισορροπία που έχει ανατραπεί
Η ισορροπία μεταξύ της οργανωμένης δύναμης των εργαζομένων και των εργοδοτών έχει ουσιαστικά ανατραπεί. Οι εργοδότες αξιοποίησαν νέα εργαλεία και μορφές οργάνωσης της εργασίας, ενώ το συνδικαλιστικό κίνημα βρέθηκε να προσαρμόζεται σε ένα ταχέως μεταβαλλόμενο περιβάλλον.
Η αποδυνάμωση είναι προϊόν οικονομικής κρίσης, θεσμικών ελλειμμάτων, μεταβολών στην αγορά εργασίας και αλλαγής κοινωνικών αντιλήψεων. Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι αν, μέσα από ευρωπαϊκές πιέσεις και εσωτερική ανασύνταξη, θα μπορέσει να επανέλθει μια πιο ισχυρή συλλογική εκπροσώπηση σε μια οικονομία που μεταβάλλεται ταχύτερα από τους θεσμούς της.
