Αυτό ήταν το καταδικαστικό εύρημα στην έκθεση που δημοσιεύθηκε στα τέλη Φεβρουαρίου από τον Γενικό Ελεγκτή (ΓΕ), η οποία παρουσίαζε τα αποτελέσματα του ελέγχου του στην Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου (ΑΗΚ). Μερικά επικριτικά άρθρα δημοσιεύθηκαν από τα κυπριακά μέσα ενημέρωσης, αλλά έκτοτε το θέμα ξεπεράστηκε από τη συνεχή ροή ανησυχητικών ειδήσεων από τον πόλεμο στο Ιράν.
Ωστόσο, οι εξελίξεις στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια αυτής της εβδομάδας έχουν εκτοξεύσει το θέμα πίσω στην κορυφή της ατζέντας της ΕΕ. Ανησυχώντας έντονα για την «ανεπιθύμητη επίδραση» του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS) στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας και την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας, η Ιταλία ζήτησε αναστολή του ETS και να ακολουθηθεί από ολοκληρωμένες μεταρρυθμίσεις που οδηγούν σε χαμηλότερες τιμές.
Όμως, ενώ η Ιταλία καταρτίζει σχέδια για την αντιμετώπιση του ζητήματος, στην Κύπρο ούτε ο υπουργός ενέργειας ούτε η κυβέρνηση έχουν απαντήσει στα ευρήματα και τις συστάσεις του ΓΕ, παρόλο που αυτά εγείρουν πολλά ανησυχητικά ερωτήματα που απαιτούν πειστικές απαντήσεις. «Τρία χρόνια μετά, ακόμα δεν υπάρχει ενεργειακό σχέδιο» και καμία απάντηση στα επίμονα ενεργειακά προβλήματα της Κύπρου.
Δεδομένης της σοβαρότητας αυτών των ευρημάτων και του τεράστιου αντίκτυπού τους στις υπερβολικές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας της Κύπρου και στους καταναλωτές, τόσο των νοικοκυριών όσο και της βιομηχανίας, στο παρόν άρθρο εστιάζω την προσοχή μου στα βασικά ζητήματα.
Στην εισαγωγή της έκθεσής του, ο Γενικός Εισαγγελέας αναφέρει ότι «η καθυστέρηση στην υιοθέτηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ) από την ΑΗΚ, εξηγείται κυρίως σε κάποιο βαθμό από την αδυναμία εξασφάλισης εγκρίσεων από τη ΡΑΕΚ στα αρχικά στάδια, σε μια ᾽προσπάθεια᾽ προστασίας του ανταγωνισμού. Ωστόσο, προκύπτουν εύλογα ερωτήματα σχετικά με την ασήμαντη αντίδραση των προηγούμενων συμβουλίων της ΑΗΚ, σε ένα τόσο στρατηγικά σημαντικό ζήτημα. Κατά την ίδια περίοδο, ιδιώτες επενδυτές ανέπτυξαν σημαντικό αριθμό φωτοβολταϊκών έργων ή έλαβαν σχετικές άδειες, χωρίς καμία σαφή επίδραση στη μείωση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας μέχρι σήμερα». Πρόσθεσε: «το κόστος των δικαιωμάτων εκπομπών μετακυλίεται στον καταναλωτή και, σε συνδυασμό κυρίως με την περιορισμένη αξιοποίηση των ΑΠΕ από την ΑΗΚ, την απουσία ηλεκτρικής διασύνδεσης, την περιορισμένη αποθήκευση, τη μη-άφιξη φυσικού αερίου και τη γήρανση των υφιστάμενων θερμικών μονάδων της ΑΗΚ, συμβάλλει στη διατήρηση υψηλών τιμών ηλεκτρικής ενέργειας».
Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι «τα παραπάνω καταδεικνύουν την ανάγκη ενίσχυσης της αποτελεσματικότητας της ΑΗΚ και επιτάχυνσης στρατηγικών ενεργειών, κυρίως όσον αφορά τις ΑΠΕ, προκειμένου να διασφαλιστεί, μέσω της δικής της συμμετοχής, η αποφυγή ολιγοπωλίων και η διασφάλιση του υγιούς ανταγωνισμού. Φυσικά, για να υπάρξουν άμεσα οφέλη για τον καταναλωτή, οι στρατηγικές αποφάσεις, οι περισσότερες από τις οποίες δεν βρίσκονται υπό τον έλεγχο της ΑΗΚ, πρέπει να ληφθούν από το κράτος και τη ΡΑΕΚ».
Πρώτα όμως, ας δούμε τις προτάσεις της Ιταλίας για μείωση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας.
Προτάσεις της Ιταλίας
Κλειδί σε αυτές είναι ότι η Ιταλία προτείνει τη μείωση των λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος, αφαιρώντας το κόστος εκπομπών άνθρακα από τις τιμές χονδρικής πώλησης. Σχεδιάζει να το επιτύχει αυτό αποζημιώνοντας τους σταθμούς παραγωγής ενέργειας για την τιμή αγοράς αδειών εκπομπών της ΕΕ.
Η πρωθυπουργός Meloni δήλωσε ότι η κυβέρνησή της θέλει να διαχωρίσει το κόστος των αδειών εκπομπών από την τιμολόγηση της ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτό στη συνέχεια θα μειώσει τους λογαριασμούς, καθώς η πιο ακριβή μορφή παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, συνήθως το φυσικό αέριο, καθορίζει επί του παρόντος την τιμή για όλες τις εταιρείες, ακόμη και αν παράγουν ανανεώσιμη ενέργεια και δεν χρειάζεται να αγοράσουν άδειες εκπομπών.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχεδιάζει να παρουσιάσει τις δικές της επιλογές για μεταρρυθμίσεις στην αγορά ενέργειας της ΕΕ, που θα μπορούσαν να μειώσουν το κόστος, τον Μάρτιο. Αλλά σαφώς, εάν η Ιταλία καταφέρει να μειώσει τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας, άλλες χώρες πιθανότατα θα ακολουθήσουν το παράδειγμά της.
«Ολιγοπώλια» ΑΠΕ
Με βάση την έκθεση του ΓΕ, εξαιρουμένης της οικιακής ηλιακής ενέργειας, περίπου τα δύο τρίτα της παραγωγής ΑΠΕ βρίσκονται στα χέρια ενός μικρού αριθμού ιδιωτών επενδυτών που λειτουργούν ως «ολιγοπώλια» ΑΠΕ, χωρίς πραγματικό ανταγωνισμό. Ο ΓΕ αποδίδει την ευθύνη για αυτό στις πολιτικές της CERA που έκαναν διακρίσεις υπέρ των ιδιωτών επενδυτών εις βάρος της ΑΗΚ και των καταναλωτών.
Οι ιδιώτες επενδυτές -στους οποίους δόθηκαν αυτές οι άδειες χωρίς ανταγωνισμό- χρεώνουν τιμές λίγο κάτω από την τιμή της ΑΗΚ, αλλά ενώ η ΑΗΚ πληρώνει δικαιώματα εκπομπών και πλήρες ρυθμιζόμενο κόστος δικτύου, αυτοί δεν το κάνουν και βάζουν τα χρήματα στην τσέπη. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ότι ενώ στην ΑΗΚ επιτρέπεται ένα «ρυθμιζόμενο περιθώριο κέρδους» 4,66%, οι ιδιοκτήτες ΑΠΕ αποκομίζουν υπέρογκα κέρδη που μπορούν να φτάσουν το 70%, τα οποία πληρώνουν οι Κύπριοι καταναλωτές.
Μέχρι στιγμής, η κυβέρνηση αρνείται να αντιμετωπίσει αυτή την κραυγαλέα παρατυπία. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι καταναλωτές όχι μόνο δεν επωφελούνται από τις ΑΠΕ και πληρώνουν και τις επιδοτήσεις προς τους ιδιώτες επενδυτές, αλλά επίσης πληρώνουν και για τα υπερκέρδη που αποκομίζουν οι ιδιώτες.
Με την τιμή δικαιωμάτων εκπομπών του EU-ETS που προβλέπεται να φτάσει κατά μέσο όρο τα €100/τόνο φέτος, το κόστος για την ΑΗΚ θα μπορούσε να ξεπεράσει τα €320 εκατομμύρια ευρώ, επιδεινώνοντας ακόμη περισσότερο αυτές τις στρεβλώσεις.
Συστάσεις του Γενικού Ελεγκτή
Το βασικό συμπέρασμα από τον έλεγχο του ΓΕ είναι ότι οι περιορισμοί που επιβλήθηκαν στην ΑΗΚ όσον αφορά την ανάπτυξη των δικών της μονάδων ΑΠΕ δεν έχουν συμβάλει στη μείωση του κόστους ηλεκτρικής ενέργειας. Αντιθέτως, έχουν συμβάλει στην ανάπτυξη ενός ολιγοπωλιακού συστήματος που αφήνει τους καταναλωτές να πληρώνουν περισσότερα.
Αυτοί οι περιορισμοί στην ΑΗΚ έχουν, στην πραγματικότητα, δώσει το πλεονέκτημα στους ιδιώτες επενδυτές «να αναπτύξουν μεγάλα έργα ΑΠΕ ή να εξασφαλίσουν σχετικές άδειες, καταλαμβάνοντας το μεγαλύτερο μέρος της διαθέσιμης γης, μεγάλο μέρος της οποίας ανήκει στο κράτος, αλλά χωρίς ο καταναλωτής να επωφεληθεί μέχρι σήμερα από την είσοδο αυτών των εταιρειών στην αγορά». Αυτές οι αχρησιμοποίητες άδειες έχουν συνολική ισχύ περίπου 1000MW και λειτουργούν ως εμπόδιο για άλλους που επιθυμούν να εισέλθουν στην αγορά, όπως η ΑΗΚ. Παραδόξως, επιτρέπεται στους κατόχους τέτοιων αδειών να τις πωλούν σε άλλους, απαιτώντας υπερβολικές τιμές.
Ο ΓΕ διατύπωσε μια σειρά από βασικές συστάσεις για την ΑΗΚ:
1. Επιτάχυνση της ανάπτυξης έργων ΑΠΕ, ώστε το όφελος από το χαμηλότερο κόστος παραγωγής να μετακυλιστεί απευθείας στον καταναλωτή.
2. Ενίσχυση της συνεργασίας ΑΗΚ-ΡΑΕΚ, με ουσιαστικό διάλογο σχετικά με την ισορροπία μεταξύ ανταγωνισμού και προστασίας των καταναλωτών.
3. Η ΡΑΕΚ πρέπει να εξετάσει την ανάκληση αχρησιμοποίητων αδειών, όπως προβλέπεται από το νόμο, προκειμένου να απελευθερωθεί γη και χωρητικότητα.
4. Πρέπει να ληφθούν στρατηγικές αποφάσεις από το κράτος, σε τομείς που δεν ελέγχονται από την ΑΗΚ και που επηρεάζουν άμεσα την τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας, για την απεμπλοκή και την πρόοδο της μεταρρύθμισης της αγοράς, της διασύνδεσης, του φυσικού αερίου, της αποθήκευσης.
Δεδομένου του χαμηλού, ρυθμιζόμενου, περιθωρίου κέρδους 4,66%, η εφαρμογή των ανωτέρω και η ανακατανομή των ανακληθέντων αδειών στην ΑΗΚ θα οδηγούσε σε αισθητή μείωση του κόστους ηλεκτρικής ενέργειας για τους καταναλωτές, καθώς θα εξάλειφε τα υπέρογκα κέρδη που αυτή τη στιγμή τσεπώνει το καρτέλ των ΑΠΕ.
Ο ΓΕ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι «όλα τα παραπάνω καταδεικνύουν την ανάγκη για άμεσες και πολιτικά τολμηρές αποφάσεις και δράσεις, προκειμένου να ενισχυθεί η ασφάλεια εφοδιασμού, να περιοριστούν οι περιβαλλοντικοί και δημοσιονομικοί κίνδυνοι και να επιτευχθεί ουσιαστική μείωση του κόστους ηλεκτρικής ενέργειας για την κοινωνία και την οικονομία». Και, το σημαντικότερο, να αποφευχθούν οι ολιγοπωλιακές στρεβλώσεις.
Η έκθεση του ΓΕ εγείρει πολλά ανησυχητικά ερωτήματα που απαιτούν πειστικές απαντήσεις και, πάνω απ' όλα, οι συστάσεις του απαιτούν επείγουσα εφαρμογή.
*Ανώτερου συνεργάτη στο Παγκόσμιο Κέντρο Ενέργειας του Ατλαντικού Συμβουλίου
