Μετά το περιστατικό στο Ακρωτήρι, όταν πέντε κράτη μέλη της ΕΕ και το ΗΒ ανέπτυξαν στρατιωτικά μέσα, ενώ και η Τουρκία έστειλα F-16 στα κατεχόμενα, η Λευκωσία θέτει ξανά θέμα των Βάσεων, ενώ η ενεργοποίηση του άρθρου 42.7 μπήκε ξανά στο τραπέζι στην άτυπη σύνοδο κορυφής της ΕΕ που έγινε στην Κύπρο. Η στροφή της Κύπρου προς μια βαθύτερη ευθυγράμμιση με τη Δύση έχει ενισχύσει το προφίλ της ως του ανατολικότερου προγεφυρώματος της ΕΕ, ακόμη και αν παραμένει διαιρεμένη, εκτός ΝΑΤΟ και χωρίς επίσημες εγγυήσεις ασφάλειας. Με την περιοχή να βρίσκεται σε αναταραχή και το γεωπολιτικό σκηνικό να έχει καταρρεύσει, η Κύπρος επιδιώκει να βρεθεί στο επίκεντρο μιας μεταβαλλόμενης ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας. O «Π» συνομιλεί με αναλυτές σχετικά με τους κινδύνους και τα οφέλη των φιλοδοξιών της Κύπρου.
Η Κύπρος στο προσκήνιο
Ο ειδικός στις διεθνείς σχέσεις Τζέιμς Κερ Λίντσεϊ υποστηρίζει ότι η στρατηγική πορεία της Κύπρου αντιμετωπίζει προκλήσεις. «Η Κύπρος έκανε την επιλογή της και έκοψε τους δεσμούς της με τη Ρωσία. Το επόμενο λογικό βήμα θα ήταν να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ, ωστόσο είναι κάτι που δεν μπορεί να γίνει και είναι πρόβλημα», ανέφερε. Η Κύπρος, πρόσθεσε, κατανοεί την κατεύθυνση προς την οποία κινείται η παγκόσμια πολιτική και πιστεύει ότι μπορεί να διαδραματίσει έναν ουσιαστικό ρόλο ως μέλος της ΕΕ, ιδίως σε επιχειρήσεις προβολής και ανθρωπιστικές επιχειρήσεις. Όμως, αυτός ο ρόλος ενέχει κίνδυνο. «Αν αυτό κάνει τη χώρα στόχο, θέλει να είναι σίγουρη ότι οι εταίροι της στην ΕΕ θα την υποστηρίξουν». Εκτός του ΝΑΤΟ, είπε ο Κερ Λίντσεϊ, η μόνη βιώσιμη εναλλακτική λύση είναι η ενίσχυση του ίδιου του πλαισίου ασφάλειας της ΕΕ. Αυτό ωστόσο εγείρει δύσκολα ερωτήματα σχετικά με το πεδίο εφαρμογής και τη συμμετοχή. «Ο αμυντικός μηχανισμός της ΕΕ θα μπορούσε να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη σημασία λόγω των εξελίξεων που παρατηρούμε με τον Τραμπ και το ΝΑΤΟ. Ωστόσο, δεν μπορεί να αφορά μόνο την ΕΕ. Πώς θα εμπλακούν το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ισλανδία, η Νορβηγία, ο Καναδάς και η Τουρκία;». Η στάση της Τουρκίας, σημείωσε, περιπλέκει περαιτέρω τα πράγματα, ειδικά όσον αφορά την Ουκρανία. «Αν η Άγκυρα αισθάνεται νευρικότητα είναι επειδή κάνει και τους άλλους να αισθάνονται νευρικοί».
Εντάσεις Τουρκίας-Γαλλίας
Ο Μέτε Χατάι, ερευνητής στο PRIO Cyprus Centre, θεωρεί ιδιαίτερα ανησυχητική την κλιμάκωση της ρητορικής μεταξύ Άγκυρας και Παρισιού. Ενώ η Τουρκία διατηρεί ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με την Ουάσινγκτον, ανέφερε, η επικοινωνία με τη Γαλλία είναι πολύ πιο περιορισμένη. Ένας άλλος αναλυτής, ο οποίος μίλησε στον «Π» υπό τον όρο της ανωνυμίας, δήλωσε ότι ο αναπροσανατολισμός της Κύπρου προς τη Δύση είναι στρατηγικά ορθός, προειδοποίησε όμως για τον κίνδυνο υπερβολικής εξάρτησης από έναν μόνο εταίρο. «Η Κύπρος θέλει να βρίσκεται στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού διαλόγου για την ασφάλεια στη Μέση Ανατολή, υποστηρίζοντας ότι μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε αυτό. Ωστόσο, πρέπει να είναι πιο προσεκτική όσον αφορά τη στενή ευθυγράμμισή της με τη Γαλλία». Οι σχέσεις της Γαλλίας με την Τουρκία, όπως σημείωσε ο αναλυτής, είναι από καιρό περίπλοκες. Όταν η Κύπρος εντάχθηκε στην ΕΕ, το 2004, η Λευκωσία πίστευε ότι το Παρίσι θα υποστήριζε τις προσπάθειες για την εξασφάλιση παραχωρήσεων από την Άγκυρα σε αντάλλαγμα για την έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων. Η προσδοκία αυτή αποδείχθηκε λανθασμένη. Σε γενικότερο επίπεδο, ο αναλυτής είπε ότι η ενόχληση της Τουρκίας από τις αυξανόμενες σχέσεις Κύπρου-Γαλλίας δεν πρέπει να υπερεκτιμάται, αφού κανείς στην Άγκυρα δεν πιστεύει ότι η Κύπρος σκοπεύει να ανακαταλάβει το βόρειο τμήμα. Η μεγαλύτερη ανησυχία βρίσκεται αλλού, αναφέρει ο αναλυτής, επισημαίνοντας πως το μεγαλύτερο ζήτημα είναι ο άξονας Ισραήλ-Κύπρος-Ελλάδα, τον οποίο η Τουρκία παρακολουθεί με ανησυχία.
Οι απειλές
Την άποψη αυτή συμμερίζεται και η Νατάλι Τότσι, διευθύντρια του Istituto Affari Internazionali (IAI) και πρώην σύμβουλος των επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ. Αν και η Άγκυρα θα είχε ενοχληθεί από τις δηλώσεις της Φον ντερ Λάιεν σχετικά με την τουρκική επιρροή, η Τότσι ανέφερε ότι η πραγματική αντίληψη της Τουρκίας για τις απειλές εστιάζεται στο Ισραήλ. «Είναι σαφές ότι το Ισραήλ γίνεται όλο και περισσότερο ένας ρεβιζιονιστικός παράγοντας και επιδιώκει να συντρίψει κράτη αριστερά, δεξιά και στο κέντρο. Για αυτό και η Τουρκία βλέπει την απειλή από το Ισραήλ, όχι από την Ευρώπη». Όπως επισημαίνει, η Τουρκία δεν βλέπει την ΕΕ ως απειλή, επειδή στην πραγματικότητα αισθάνεται ότι έχει αποκτήσει όλο και περισσότερο το πάνω χέρι στη σχέση μαζί της, σε βαθμό που η Τουρκία θεωρείται ένας όλο και πιο απαραίτητος παράγοντας σε έναν αναδιαμορφωμένο ευρωπαϊκό χώρο ασφάλειας. Η επιρροή της Τουρκίας στην ΕΕ, υποστήριξε η Τότσι, έχει αυξηθεί από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, χάρη στην αμυντική της βιομηχανία, τη συνεργασία με το Κίεβο στον τομέα των drones και την ικανότητά της να διατηρεί κανάλια επικοινωνίας τόσο με τη Μόσχα όσο και με την Ουάσινγκτον. «Η Μέση Ανατολή είναι σημαντική για την Ευρώπη αλλά δεν αποτελεί τόσο υπαρξιακό ζήτημα όσο η Ουκρανία, για αυτό και χρειάζεται την Τουρκία». Μια άποψη που ενισχύεται όταν οι Ευρωπαίοι παραμένουν σιωπηλοί σχετικά με τη φυλάκιση του δημάρχου της Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου. Η Τουρκία θεωρεί τους Ευρωπαίους «αδύναμους, ρατσιστές, διχασμένους», πρόσθεσε. Ως αποτέλεσμα, είπε, η Άγκυρα αισθάνεται ισχυρή και όχι απειλούμενη.
Ο κίνδυνος του κενού
Η Τότσι προειδοποίησε επίσης ότι η παρατεταμένη απουσία συνομιλιών για την Κύπρο ενέχει κινδύνους. Σε μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από «τη γενοκτονία στη Γάζα, την καταστροφή του Λιβάνου, το πέμπτο έτος του πολέμου στην Ουκρανία», μικρότερα ζητήματα μπορούν να κλιμακωθούν χωρίς να προσελκύσουν τη διεθνή προσοχή. Σε ένα σενάριο όπου η αξιοπιστία του ΝΑΤΟ υπονομεύεται και η Ευρώπη οδεύει προς την εκ νέου στρατιωτικοποίηση, είναι εδώ που μπορούν να συμβούν μικρότερα γεγονότα που δεν τραβούν την προσοχή των μεγαλύτερων δυνάμεων. Σχετικά με τις πιέσεις της Κύπρου για την προώθηση του άρθρου 42.7, η Τότσι είπε ότι η προσπάθεια ήταν δικαιολογημένη, αλλά όχι κυρίως λόγω της ανάγκης προστασίας των ουδέτερων κρατών. «Τι θα συμβεί αν ένα μέλος του ΝΑΤΟ δεχτεί επίθεση και το Άρθρο 5 δεν λειτουργήσει; Αυτό είναι που καθιστά το 42.7 ακόμη πιο σχετικό. Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα -κανείς δεν το λέει ανοιχτά, όλοι το γνωρίζουν- ότι η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας του ΝΑΤΟ δεν υπάρχει», ανέφερε και επισήμανε πως κανείς δεν πιστεύει πραγματικά ότι ο Τραμπ θα επέμβει στρατιωτικά για να προστατεύσει, για παράδειγμα, την Εσθονία αν συμβεί κάτι.
Το δίλημμα της ασφάλειας
Ο Ζήνωνας Τζιάρρας, λέκτορας του Τμήματος Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου, δήλωσε στον «Π» ότι ο περιφερειακός ρόλος της Γαλλίας δεν είναι κάτι καινούργιο αλλά μέρος μιας μακροχρόνιας πορείας. «Πρόκειται για τη συνέχεια όσων συμβαίνουν στην Ανατολική Μεσόγειο τα τελευταία 10 χρόνια». Η Γαλλία, είπε, επιδιώκει να επαναβεβαιώσει τον εαυτό της ως κεντρική ευρωπαϊκή δύναμη στη διαδικασία επιδίωξης της στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ, ενώ η Κύπρος και η Ελλάδα έχουν επιδιώξει την αποτροπή ως απάντηση στις τουρκικές απειλές. Η Τουρκία, από την πλευρά της, θεωρεί το Ισραήλ ως το κύριο μέλημα και κάθε συμμαχία που περιλαμβάνει το Ισραήλ ως εγγενώς προβληματική. Η Κύπρος μπορεί να θεωρεί τους δεσμούς της με το Ισραήλ ως αποτρεπτικό μέσο, προειδοποίησε ο Τζιάρρας, χωρίς να λαμβάνει πλήρως υπόψη τις μακροπρόθεσμες συνέπειες. «Μπορεί να καταλήξουμε να γίνουμε ένα "ανταλλακτικό"’ σε μια γεωπολιτική σύγκρουση στην περιοχή χωρίς να το θέλουμε», είπε και περιέγραψε την κατάσταση ως ένα κλασικό δίλημμα ασφάλειας. «Αν δεν ξεπεράσεις το δίλημμα ασφάλειας -συνήθως μέσω της επικοινωνίας και της διπλωματίας- αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αυτή την ένταση». Χωρίς διαπραγματεύσεις, είπε, η στρατιωτική ενίσχυση θα αυξήσει τις εντάσεις αντί να τις μειώσει. Ωστόσο, η Κύπρος δεν μπορεί να παραμείνει αδρανής. «Και αυτό είναι το δίλημμα στο οποίο βρίσκεται η Λευκωσία», ανέφερε.
Ο ρόλος της Τουρκίας
Μιλώντας στον «Π», ο πρώην Τουρκοκύπριος διαπραγματευτής Κουντρέτ Οζερσάι έθεσε τρία ζητήματα. Πρώτον, αμφισβήτησε κατά πόσον η έμφαση που δίνει ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης στις συμμαχίες ασφαλείας οφείλεται εν μέρει σε εσωτερικές πολιτικές σκοπιμότητες, λόγω εκλογών. «Είναι σχεδόν αδύνατο να είσαι ταυτόχρονα σύμμαχος των ΗΠΑ, του Ισραήλ και της Γαλλίας», είπε. «Δεν νομίζω ότι μια χώρα αυτού του μεγέθους και αυτής της ικανότητας θα είναι σε θέση να ανταποκριθεί σε όλα αυτά». Δεύτερον, είπε ότι η αντίληψη της απειλής στην Άγκυρα είναι ανοιχτή σε ερμηνείες αλλά το αποτέλεσμα είναι σαφές. «Ένα πράγμα είναι σίγουρο: Θα δημιουργήσει μια βάση, έναν λόγο ή μια δικαιολογία για την Τουρκία να ενισχύσει τη θέση της στην Κύπρο». Η Τουρκία πάντα έβλεπε την Κύπρο μέσα από το πρίσμα της ασφάλειας. Καθώς η Κυπριακή Δημοκρατία υιοθετεί παρόμοια λογική, η Άγκυρα αποκτά δικαιολογία για να επεκτείνει τη στρατιωτική της παρουσία. «Αυτό έχει ήδη καταστήσει δυνατό για την Τουρκία να κατασκευάσει ένα επιπλέον σύστημα ραντάρ εδώ. Μπορεί να συνεχίσει με ένα σύστημα αεροπορικής άμυνας ή κάτι περισσότερο». Τέλος, αμφισβήτησε αν η Γαλλία θα αναλάμβανε τελικά δράση αν η Κύπρος απειλείτο. «Δείτε τι έκαναν για την Ουκρανία, ή τι είπαν για τον Λίβανο και τι έκαναν όταν το Ισραήλ επιτέθηκε στον Λίβανο». Η Κύπρος μπορεί να αισθάνεται πιο ασφαλής, προειδοποίησε, αλλά η πραγματικότητα μπορεί να τη διαψεύσει. «Αντιθέτως, θα αποτελέσει στόχο για περισσότερες συγκρούσεις. Επιπλέον, θα επιτρέψει στην Τουρκία να προχωρήσει σε περαιτέρω βήματα, τα οποία μπορεί να περιλαμβάνουν μια στρατιωτική ναυτική βάση».
