Οι σημερινές βουλευτικές εκλογές ενδέχεται να αποδειχθούν σε κάτι πολύ περισσότερο από μία ακόμα εκλογική αναμέτρηση για την ανανέωση της σύνθεσης της Βουλής. Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο ποιο κόμμα θα τερματίσει πρώτο ή ποιοι πολιτικοί αρχηγοί θα καταγράψουν κέρδη ή απώλειες. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι είδους Κοινοβούλιο θα προκύψει και, κατ' επέκταση, τι είδους λειτουργία θα έχει το νομοθετικό μας Σώμα.
Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, η κυπριακή πολιτική σκηνή βρίσκεται ενώπιον τριών βασικών σεναρίων με σοβαρό ενδεχόμενο να προκύψει μια βαθιά αναδιάταξη. Το σενάριο μιας Βουλής έξι κομμάτων δεν προκαλεί ιδιαίτερο θεσμικό σοκ. Μια Βουλή οκτώ κομμάτων αλλάζει δραστικά την πολιτική λειτουργία. Μια Βουλή εννέα ή και περισσότερων κομμάτων θα μπορούσε να σηματοδοτήσει το οριστικό τέλος της μεταπολιτευτικής κομματικής γεωγραφίας όπως την ξέραμε. Όχι κυρίως λόγω του αριθμού των κομμάτων αλλά της σοβαρής συρρίκνωσης των βασικών κομματικών πόλων, που αποτελούν έως τώρα τους ρυθμιστές του νομοθετικού Σώματος και εν γένει του συστήματος.
Η κυπριακή Βουλή που προέκυψε από τις βουλευτικές εκλογές του 2006 και 2011 είχε 6 κοινοβουλευτικά κόμματα, το 2016 είχε 8 κόμματα, ενώ το 2021 είχε 7 κόμματα, οπότε το πρόβλημα δεν είναι ο αριθμός των κομμάτων. Ο προβληματισμός υφίσταται διότι τα δύο μεγάλα κόμματα, πέριξ των οποίων λειτουργούσε εδώ και δεκαετίες το νομοθετικό Σώμα, κλονίζονται σε αριθμούς και κυρίως σε πολιτικό μέγεθος και κύρος. Το 2011 ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ είχαν μαζί το 66,94%. Το 2016 έπεσαν στο 56,36% και το 2021 στο 50,11%. Σε αυτές τις εκλογές με βάση τις δημοσκοπήσεις αναμένεται να κινηθούν γύρω στο 43-45%.
Την ίδια στιγμή τα παραδοσιακά κεντρώα κόμματα συρρικνώνονται σοβαρά, ενώ αναδεικνύονται με αξιόλογα ποσοστά άλλα κόμματα που αυτοαποκαλούνται αντισυστημικά, οπότε λογικά θα είναι λιγότερο συνεργάσιμα. Από το 2011 και μετά πώς διαμορφώθηκαν τα ποσοστά των κεντρώων κομμάτων; Συνοπτικά, λαμβάνοντας υπόψη σταθερά τα ποσοστά ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ και κατά περίπτωση του ΕΥΡΩΚΟ, της Συμμαχίας Πολιτών, της Αλληλεγγύης και της ΔΗΠΑ, έχουμε για το 2011 ένα ποσοστό 28,57%, για το 2016 ποσοστό 31,92% (ως ενδιάμεσος χώρος) και για το 2021 ένα 24,11%. Με βάση τις δημοσκοπήσεις για το 2026 το ποσοστό των κομμάτων αυτών αναμένεται να κυμανθεί πέριξ του 12-15%.
Το συγκρουσιακό σενάριο
Η αριθμητική από μόνη της δεν λέει όλη την αλήθεια. Στο κυπριακό προεδρικό σύστημα η κυβέρνηση δεν εξαρτάται από την κοινοβουλευτική δεδηλωμένη, όπως σε μια κλασική κοινοβουλευτική δημοκρατία. Δεν υπάρχει, δηλαδή, ο κίνδυνος κυβερνητικής πτώσης λόγω απώλειας πλειοψηφίας. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η σύνθεση της Βουλής έχει δευτερεύουσα σημασία. Το ακριβώς αντίθετο. Σε ένα σύστημα όπως το κυπριακό, που η εκτελεστική εξουσία πρέπει να περνά προϋπολογισμούς, μεταρρυθμίσεις και κρίσιμα νομοσχέδια μέσα από το Κοινοβούλιο, η δυνατότητα συγκρότησης σταθερών πλειοψηφιών είναι καθοριστική.
Εάν το αποτέλεσμα οδηγήσει σε μια Βουλή έξι κομμάτων, με ΔΗΣΥ, ΑΚΕΛ, ΔΗΚΟ, ΕΛΑΜ, ΑΛΜΑ και Άμεση Δημοκρατία, η εικόνα θα είναι αντιφατική. Από τη μία, δεν μιλούμε για θεσμική κατάρρευση, από την άλλη, δεν επιστρέφουμε στην οικεία πολιτική κανονικότητα. Μια τέτοια σύνθεση θα σηματοδοτούσε κυρίως την κατάρρευση του παραδοσιακού ενδιάμεσου χώρου, εκείνης της πολιτικής ζώνης που επί δεκαετίες λειτουργούσε ως πυροσβεστήρας μεταξύ των μεγάλων κομματικών πόλων.
Η απουσία της ΔΗΠΑ, της ΕΔΕΚ ή άλλων παραδοσιακών κεντρώων σχηματισμών θα είχε ουσιαστικό πολιτικό βάρος. Διότι η κυπριακή Βουλή δεν λειτουργούσε ιστορικά μόνο μέσω της αντιπαράθεσης ΔΗΣΥ και ΑΚΕΛ, αλλά και μέσω των μικρότερων, θεσμικά προβλέψιμων παικτών που διαμόρφωναν ισορροπίες. Αν αυτός ο χώρος αντικατασταθεί από κόμματα με αντισυστημικό, έντονα μεταρρυθμιστικό ή τιμωρητικό χαρακτήρα, η λειτουργία του Κοινοβουλίου θα αλλάξει αισθητά.
Το ΕΛΑΜ δεν είναι θεσμικά ουδέτερος παίκτης. Κατά βάση είναι ένας πολύ επικίνδυνος για το δημοκρατικό πολίτευμα παίκτης, αφού φιλοσοφικά η ιδεολογία των ναζί θέλει να καταργήσει τη Δημοκρατία. Τα νέα σχήματα, όπως το ΑΛΜΑ ή η Άμεση Δημοκρατία, ανήκουν στα κόμματα του δημοκρατικού τόξου, έχουν όμως σοβαρές ιδιαιτερότητες αφού δεν πρόκειται για κόμματα που προέκυψαν από φυσική μετεξέλιξη του κομματικού συστήματος, αλλά για πολιτικά οχήματα που εκφράζουν σε μεγάλο βαθμό δυσαρέσκεια, απόρριψη του παλιού πολιτικού προσωπικού και δυσπιστία προς το υφιστάμενο σύστημα.
Σε μια τέτοια Βουλή, το κλίμα θα είναι σαφώς πιο συγκρουσιακό. Οι συνεδριάσεις θα αποκτήσουν υψηλότερη πολιτική ένταση, ο κοινοβουλευτικός λόγος πιθανότατα θα γίνει πιο σκληρός και η λειτουργία θα αποκτήσει περισσότερο στοιχεία δημόσιας αντιπαράθεσης παρά συναινετικής διαχείρισης. Παρ' όλα αυτά, μια εξακομματική Βουλή θα παρέμενε διαχειρίσιμη και δημοκρατικά υγιής. Οι πολιτικοί πόλοι θα εξακολουθούσαν να είναι ευδιάκριτοι, οι συμμαχίες δύσκολες αλλά όχι αδύνατες, και η θεσμική λειτουργία θα διατηρούσε ένα στοιχειώδες επίπεδο προβλεψιμότητας.
Οκτακομματική Βουλή
Η εικόνα αλλάζει σημαντικά αν η Βουλή γίνει οκτακομματική, με είσοδο του Volt και της ΕΔΕΚ. Εδώ πλέον δεν θα μιλάμε μόνο για αύξηση του αριθμού των κομμάτων, αλλά για ουσιαστικό κατακερματισμό του πολιτικού φάσματος.
Το Volt, που φαίνεται να επιτυγχάνει την είσοδό του στη Βουλή, δεν αποτελεί κλασικό κόμμα του κυπριακού συστήματος. Φέρνει μια διαφορετική πολιτική γλώσσα, πιο φιλοευρωπαϊκή, μεταρρυθμιστική, με δικαιωματικό πρόσημο και στόχευση σε νεότερες ηλικίες ή πιο απογοητευμένα αστικά ακροατήρια. Η ΕΔΕΚ, αντιθέτως, εκπροσωπεί το παλιό θεσμικό DNA της κυπριακής πολιτικής, με εμπειρία κοινοβουλευτικής λειτουργίας και σαφέστερη προβλεψιμότητα, κυρίως σε ό,τι αφορά το Κυπριακό.
Αυτό δημιουργεί μια ιδιότυπη πολυφωνία. Σε μια τέτοια Βουλή θα συνυπάρχουν παραδοσιακή Δεξιά, οργανωμένη Αριστερά, εθνικιστική Δεξιά, αντισυστημικός λαϊκισμός, σοσιαλδημοκρατικός πατριωτισμός, φιλοευρωπαϊκός προοδευτισμός και προσωποπαγή πολιτικά εγχειρήματα.
Το αποτέλεσμα θα είναι μια Βουλή διαρκούς διαπραγμάτευσης. Καμία πλειοψηφία δεν θα θεωρείται δεδομένη. Κάθε νομοσχέδιο θα απαιτεί χωριστή πολιτική δουλειά. Η πραγματική εξουσία θα μετακινηθεί ακόμα περισσότερο στις κοινοβουλευτικές επιτροπές, εκεί που μικρές κοινοβουλευτικές δυνάμεις θα μπορούν να επιβραδύνουν, να τροποποιούν ή να μπλοκάρουν κυβερνητικές πρωτοβουλίες.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ακόμα και τα μεγάλα κόμματα θα έχουν μειωμένη δυνατότητα επιβολής ρυθμού. Ο ΔΗΣΥ και το ΑΚΕΛ θα παραμείνουν μεγάλοι παίκτες (με 12-14 βουλευτές από 15-17 που έχουν σήμερα), αλλά όχι αυτόματοι ρυθμιστές. Η ατζέντα θα καθορίζεται περισσότερο από ευκαιριακές συγκλίσεις παρά από σταθερούς κομματικούς άξονες.
Αυτό θα έχει άμεσες επιπτώσεις και για το Προεδρικό. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης εξελέγη χωρίς δικό του κομματικό μηχανισμό, βασιζόμενος σε ένα πλέγμα συνεργασιών με κόμματα του ενδιάμεσου χώρου. Αν αυτός ο χώρος αποδυναμωθεί ή κατακερματιστεί, η σχέση της εκτελεστικής εξουσίας με τη Βουλή γίνεται πολύ πιο ασταθής.
Βουλή με 9 κόμματα
Το πιο ριζικό σενάριο είναι εκείνο μιας εννιακομματικής -plus- Βουλής, με προσθήκη της ΔΗΠΑ ή του Κινήματος Κυνηγών ή και άλλων. Εδώ πλέον δεν θα μιλάμε για πολυκομματισμό, αλλά για νέα πολιτική εποχή.
Αν η ένατη δύναμη είναι η ΔΗΠΑ, το σύστημα αποκτά έναν μικρό αλλά προβλέψιμο παίκτη. Η παρουσία της μπορεί να αυξάνει τον αριθμό των κομμάτων, αλλά ταυτόχρονα προσφέρει μια περιορισμένη θεσμική σταθερότητα, επειδή πρόκειται για κόμμα που λειτουργεί με πιο συμβατικούς κοινοβουλευτικούς όρους.
Αν όμως η είσοδος γίνει από το Κίνημα Κυνηγών, η εικόνα διαφοροποιείται. Εκεί έχουμε ένα πιο θεματικό, λιγότερο ιδεολογικά σταθερό σχήμα, με μεγαλύτερη πιθανότητα απρόβλεπτων τοποθετήσεων ανάλογα με την ατζέντα.
Σε μια εννιακομματική Βουλή, ακόμα και δύο ή τρεις έδρες αποκτούν δυσανάλογη ισχύ. Οι μικρές ομάδες μετατρέπονται σε κρίσιμους παίκτες. Η πολιτική διαπραγμάτευση γίνεται κατακερματισμένη, αργή και συχνά προσωποκεντρική.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι το συμβολικό μήνυμα. Μια τέτοια σύνθεση δεν θα αποτελεί απλώς αποτέλεσμα εκλογικής διασποράς. Θα αποτυπώνει βαθιά κοινωνική δυσπιστία απέναντι στο παραδοσιακό κομματικό σύστημα. Θα σημαίνει ότι ένα σημαντικό κομμάτι της κοινωνίας δεν επενδύει πλέον σε κόμματα εξουσίας αλλά σε σχήματα διαμαρτυρίας, θεματικής εκπροσώπησης ή αντισυστημικής έκφρασης. Βεβαίως, θα μπορούσε να σημαίνει και κάτι άλλο: Περισσότερη και πιο αντιπροσωπευτική δημοκρατία.
Συμπέρασμα
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσα κόμματα θα μπουν στη Βουλή, αν θα μπουν δηλαδή 6 ή 10.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η νέα Βουλή θα είναι περισσότερο Βουλή σύνθεσης και συνεργασίας για τη διακυβέρνηση της χώρας ή Βουλή διαμαρτυρίας. Πολλά θα εξαρτηθούν από την πολιτική ωριμότητα των εκπροσώπων των λαού στο νομοθετικό Σώμα.
