Η επιστροφή της προσωπικής απεσταλμένης του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, στην Κύπρο αυτό το Σάββατο συνοδεύεται από συγκρατημένη προσδοκία ότι αυτή τη φορά ίσως κάτι διαφορετικό να διαμορφώνεται.
Εννέα χρόνια μετά, από τότε που ένας εμφανώς κουρασμένος Αντόνιο Γκουτέρες –μόλις λίγους μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του– ευχήθηκε «σε όλους τους Κυπρίους, βορρά και νότου» καθώς έκλεινε τη διάσκεψη του Κραν-Μοντανά, ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ φαίνεται έτοιμος να κάνει μια τελευταία προσπάθεια.
Με στοιχηματικούς όρους, κανείς δεν ποντάρει σε λύση του Κυπριακού. Αλλά στο ευρύτερο πλαίσιο της ιστορίας, λίγες συγκρούσεις διαρκούν για πάντα. Ο Γκουτέρες, του οποίου η θητεία λήγει τον Δεκέμβριο του 2026, είναι έτοιμος να βουτήξει ξανά στα βαθιά. Τα υπόλοιπα εξαρτώνται από τα εμπλεκόμενα μέρη. Φυσικά, υπάρχει μια ήπια αίσθηση του κατεπείγοντος στη διεθνή κοινότητα, καθώς είναι πιθανές πρόωρες εκλογές σε Τουρκία και Ελλάδα, ενώ στην Κύπρο έχει ήδη αρχίσει η κινητικότητα ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2028.
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, η Ολγκίν έρχεται για να συναντήσει και τις δύο πλευρές, πριν μεταβεί σε Αθήνα και Άγκυρα. Η απεσταλμένη του ΟΗΕ θα αξιολογήσει την πρόοδο σε βασικά ζητήματα και στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ), χωρίς ωστόσο να αναμένεται κάποια εξέλιξη, για παράδειγμα, όσον αφορά το άνοιγμα νέων σημείων διέλευσης. Θα συναντηθεί ξεχωριστά με τους δύο ηγέτες τη Δευτέρα, 8 Ιουνίου, ενώ δεν αποκλείεται τριμερής συνάντηση, ωστόσο ο βασικός στόχος της επίσκεψης είναι να διερευνήσει τις θέσεις των πλευρών ως προς τις λεπτομέρειες για το πώς μπορεί να επανεκκινήσει η επίσημη διαπραγματευτική διαδικασία.
Ανταλλαγή ιδεών
Καλά ενημερωμένη πηγή ανέφερε στον «Π», ότι οι προπαρασκευαστικές εργασίες βρίσκονται σε εξέλιξη, με την ομάδα του ΟΗΕ στην Κύπρο να έχει ήδη επαφές με τους δύο ηγέτες και τους συνεργάτες τους, ανταλλάσσοντας ιδέες για συγκεκριμένα ζητήματα. Η άφιξη της προσωπικής απεσταλμένης αναμένεται να πυροδοτήσει μια πιο ουσιαστική συζήτηση για το πλαίσιο που θα μπορούσε να επιτρέψει την επανέναρξη των συνομιλιών.
Τα τρία βήματα
Όλες οι πλευρές αναμένουν να δουν τι θα φέρει η Ολγκίν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Ένα ενδεχόμενο είναι οι ενδιαφερόμενοι να εργαστούν πάνω σε έναν οδικό χάρτη που θα προβλέπει σταδιακά τρία βήματα προς την προοπτική μιας στρατηγικής συμφωνίας, η οποία στη συνέχεια θα οδηγήσει σε μια συνολική διευθέτηση.
Πρώτο βήμα θα ήταν η σύνταξη ενός εγγράφου που θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για την επανέναρξη των συνομιλιών. Ενός εγγράφου που θα ικανοποιεί όλες τις πλευρές χωρίς να εισέρχεται σε υπερβολικές λεπτομέρειες.
Οι Τουρκοκύπριοι επιθυμούν σαφώς κάποιες διαβεβαιώσεις ότι αυτή τη φορά τα πράγματα θα είναι διαφορετικά, προτού εμπλακούν ξανά σε συνομιλίες. Θέλουν να εξασφαλιστεί η πολιτική ισότητα, μαζί με όλες τις προηγούμενες συγκλίσεις, ένα χρονοδιάγραμμα και μια εγγύηση ότι δεν θα υπάρξει επιστροφή στο status quo εάν οι Ελληνοκύπριοι απορρίψουν μια νέα προσπάθεια.
Και οι Ελληνοκύπριοι έχουν απαιτήσεις, καθώς θέλουν να «κλειδώσουν» οι προηγούμενες συγκλίσεις. Ωστόσο, η επιβεβαίωση των προηγούμενων συμφωνιών μόνο στο ζήτημα της πολιτικής ισότητας αγνοεί άλλες κρίσιμες πτυχές, όπως η ασφάλεια και οι εγγυήσεις, το εδαφικό, το περιουσιακό και τα συνταγματικά ζητήματα. Με άλλα λόγια, μια συζήτηση για τις προηγούμενες συγκλίσεις δεν μπορεί να γίνει χωρίς να τεθούν στο τραπέζι και τα διαφορετικά στοιχεία του Πλαισίου Γκουτέρες που προέκυψαν στο Κραν-Μοντανά.
Μια άλλη διπλωματική πηγή ανέφερε ότι η Ολγκίν ενδέχεται να φέρει μαζί της ένα προσχέδιο αυτού του εγγράφου ή να έρθει για να ακούσει τις απόψεις των πλευρών πριν προχωρήσει στη σύνταξη του κειμένου.
Αν οι πλευρές καταφέρουν να συμφωνήσουν σε ένα κοινό σημείο εκκίνησης για μια νέα ειρηνευτική διαδικασία –που δεν θα επαναβεβαιώνει επιλεκτικά μόνο ορισμένες πτυχές της λύσης αλλά θα περιλαμβάνει στοιχεία που θα ικανοποιούν όλους, τότε ο Γκουτέρες μπορεί να συγκαλέσει τη διάσκεψη «5+1» με τις εγγυήτριες δυνάμεις για την οριστικοποίηση του κειμένου, πιθανόν τον Ιούλιο. Αυτό θα μπορούσε να λάβει τη μορφή κοινής διακήρυξης ή δήλωσης του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ που θα οδηγεί στην επίσημη επανέναρξη των ειρηνευτικών συνομιλιών.
Το δεύτερο βήμα, σύμφωνα με πηγή, θα μπορούσε να είναι η περαιτέρω επεξεργασία όλων των στοιχείων του αρχικού εγγράφου, ώστε να προκύψει μια στρατηγική συμφωνία, δεσμευτικού χαρακτήρα, η οποία θα παρέχει περισσότερες λεπτομέρειες και θα περιλαμβάνει όλες τις πτυχές που είναι απαραίτητες για μια ολοκληρωμένη λύση-πακέτο. Σε σχέση με το πεδίο εφαρμογής της, μια τέτοια συμφωνία δεν θα είναι μακροσκελής ή πλήρως αναλυτική, αλλά θα περιλαμβάνει όλα τα κρίσιμα στοιχεία και θα προχωρά πιο πέρα από ό,τι περιλάμβανε το Πλαίσιο Γκουτέρες.
Το τρίτο βήμα θα είναι η επίτευξη μιας συνολικής διευθέτησης.
Έξω από το κουτί
Δημοσιεύματα στα ΜΜΕ έχουν αναδείξει διάφορες εναλλακτικές προσεγγίσεις για τη διαπραγματευτική διαδικασία. Ακαδημαϊκοί έχουν προτείνει τη διεξαγωγή των διαπραγματεύσεων τμηματικά, προσφέροντας σημαντικά κίνητρα κατά τη διάρκεια της πορείας προς τον τελικό στόχο, όπως το άνοιγμα των Βαρωσίων για τους Ελληνοκύπριους και η έναρξη απευθείας πτήσεων για τους Τουρκοκύπριους. Αυτά θα μπορούσαν να είναι βήματα που θα παραμείνουν σε ισχύ ακόμη και αν οι δύο κοινότητες δεν καταλήξουν σε τελική συμφωνία. Παράλληλα, ευνοούν προϋποθέσεις για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης στη διαδικασία, η οποία σήμερα απουσιάζει, έστω και αν έχει συμφωνηθεί αριθμός Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Μια διπλωματική πηγή ανέφερε ότι τέτοιες «έξω από το κουτί» ιδέες βρίσκονται προς το παρόν εκτός του πεδίου των συζητήσεων.
Όσον αφορά άλλες προτάσεις, όπως η αναβολή των δημοψηφισμάτων για να δοθεί χρόνος και στις δύο κοινότητες να οικοδομήσουν εμπιστοσύνη στην προοπτική της επανένωσης μετά την επίτευξη συμφωνίας, η πηγή ανέφερε ότι είναι προτιμότερο να επισημοποιηθεί οποιαδήποτε συμφωνία το συντομότερο δυνατό. Ωστόσο, εναλλακτικές προσεγγίσεις θα μπορούσαν να συζητηθούν εάν οι πλευρές φτάσουν σε αυτό το στάδιο.
Ο Νεόφυτος Λοϊζίδης του Πανεπιστημίου του Warwick αμφισβήτησε την αξία της επιδίωξης μόνο μιας στρατηγικής συμφωνίας, διερωτώμενος τι περισσότερο θα μπορούσε να προσφέρει σε σχέση με όσα έχουν ήδη συμφωνηθεί.
Υποστήριξε ότι η παράλληλη εργασία στον σχεδιασμό της διαδικασίας θα ήταν πιο ωφέλιμη. Για παράδειγμα, οι πλευρές θα μπορούσαν να συμφωνήσουν στην ενσωμάτωση «μικρών δικλίδων ασφαλείας» στη διαδικασία. Τεχνικές επιτροπές ή ακόμη και πολιτικά κόμματα θα μπορούσαν να υποβάλουν προτάσεις για μικρά βήματα –λιγότερο φιλόδοξα από το άνοιγμα της Αμμοχώστου ή τις απευθείας πτήσεις– που θα μπορούσαν να εγκριθούν από τους ηγέτες, «δείχνοντας τη σοβαρότητα και τη δέσμευσή τους» στις διαπραγματεύσεις. Αυτά θα υλοποιούνταν ανεξάρτητα από το αν οι πλευρές θα προχωρήσουν σε συνολική συμφωνία. «Αυτά τα βήματα δεν θα λειτουργήσουν ως υποκατάστατο μιας λύσης, αλλά θα φέρουν τις κοινότητες πιο κοντά μέσω της ενίσχυσης των επαφών και της συνεργασίας», δήλωσε ο Λοϊζίδης.
«Η Ευρώπη ως καταλύτης»
Διπλωματική πηγή επεσήμανε ένα ακόμη στοιχείο που θα μπορούσε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην έναρξη –και ενδεχομένως την ολοκλήρωση– των διαπραγματεύσεων: την Ευρώπη. Θα μπορούσε να λειτουργήσει ως καταλύτης στην ειρηνευτική διαδικασία, ανέφερε. Σε πρόσφατη συνέντευξή της στην Πολίτη, όταν ρωτήθηκε για την Τουρκία και το Κυπριακό, η Επίτροπος της ΕΕ για τη Μεσόγειο, Ντουμπράβκα Σούιτσα, δήλωσε: «Η ΕΕ είναι έτοιμη να διαδραματίσει ενεργό και εποικοδομητικό ρόλο στη στήριξη όλων των σταδίων αυτής της διαδικασίας».
