Μια ψύχραιμη πολιτική ανάγνωση των δηλώσεων της Μαρία Άνχελα Ολγκίν και στις συναντήσεις της Παρασκευής με τους δύο ηγέτες είναι ότι ο ΟΗΕ θεωρεί πλέον σχεδόν δεδομένη τη σύγκληση μιας νέας άτυπης διευρυμένης διάσκεψης 5+1 αλλά όχι ακόμη δεδομένη την έναρξη ουσιαστικών διαπραγματεύσεων για λύση. Η ίδια επαναλαμβάνει σταθερά ότι «εργαζόμαστε για την 5+1» και μάλιστα εμφανίζεται βέβαιη ότι θα γίνει, χωρίς όμως να δεσμεύεται σε ημερομηνία ή σε συγκεκριμένο πολιτικό αποτέλεσμα. Από τα στοιχεία που έχουν γίνει γνωστά, ξεχωρίζουν τέσσερα σημεία:
1 Η κινητικότητα δεν έχει τυπικά χαρακτηριστικά αλλά κινείται στη σφαίρα πιθανώς εξελίξεων. Το γεγονός ότι η Ολγκίν θα έχει επαφές σήμερα στην Τουρκία με τον ΥΠΕΞ, Χακάν Φιντάν, θα μεταβεί αργότερα στην Αθήνα, ενώ μετά από επαφές στις Βρυξέλλες θα επιστρέψει σε δυο βδομάδες στη Λευκωσία δείχνει το εύρος του συντονισμού των εμπλεκομένων πριν ανακοινωθεί η διάσκεψη.
2 Ο στόχος του ΟΗΕ φαίνεται να είναι η δημιουργία πολιτικής δυναμικής λαμβάνοντας υπόψη την ευρύτερη συγκυρία. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι προσεκτική. Μιλά για «επόμενα βήματα», «προετοιμασία» και «καλή συνάντηση», όχι για συμφωνίες ή συγκλίσεις. Αυτό συνήθως σημαίνει ότι ο ΟΗΕ διαπιστώνει πως υπάρχει παράθυρο επαφών αλλά όχι ακόμη κοινό έδαφος στα ουσιαστικά ζητήματα.
3 Η αναφορά στις «επόμενες εβδομάδες» είναι ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο. Αντί να μιλά για μήνες ή για αόριστο μέλλον, η Ολγκίν μιλά για διάσκεψη σε σχετικά σύντομο χρονικό ορίζοντα. Όλες δε οι ενδείξεις δείχνουν ότι η πενταμερής μπορεί να πραγματοποιηθεί εντός Ιουλίου ή αρχές Αυγούστου.
4 Δεν υπάρχει ακόμη ένδειξη αλλαγής θέσεων. Μέχρι στιγμής ούτε η ελληνοκυπριακή ούτε η τουρκοκυπριακή πλευρά έχουν δείξει δημόσια ότι μετακινούνται από τις βασικές τους θέσεις. Ωστόσο, είναι αμφίβολο αν θα πραγματοποιηθεί πενταμερής μόνο και μόνο για να καθοριστούν οι προϋποθέσεις αν αυτές δεν συμφωνηθούν νωρίτερα στις επαφές της Ολγκίν.
Πραγματιστική διάθεση
Εν ολίγοις, βλέπουμε μια πολύ πραγματιστική αντιμετώπιση των όσων έχουν ώς τώρα διαμειφθεί τις προηγούμενες ημέρες αλλά διακρίνεται και μια σχετική αισιοδοξία για τα επόμενα βήματα αφού η απεσταλμένη του ΓΓ μιλά πλέον για την 5+1 συνάντηση, αποφεύγει οποιαδήποτε αναφορά στο περιεχόμενο των επαφών της, ενώ είναι σαφές ότι επιδιώκει να διασφαλίσει τη στάση της Άγκυρας αλλά και πως κανείς παίκτης δεν θα επιχειρήσει να τινάξει στη δεδομένη στιγμή τη διαδικασία στον αέρα.
Προϋποθέσεις και διαφορές
Το προσκήνιο διά των δηλώσεων δεν δείχνει βεβαίως ότι βρισκόμαστε ενώπιον δραματικών εξελίξεων επί του παρόντος αλλά δείχνει ότι ο ΟΗΕ θεωρεί πως υπάρχουν αρκετές προϋποθέσεις ώστε να δοκιμαστεί μια νέα διπλωματική πρωτοβουλία υψηλού επιπέδου μέσα στους επόμενους μήνες. Αυτό από μόνο του είναι πιο προχωρημένο στάδιο από ό,τι βρισκόταν το Κυπριακό τα προηγούμενα χρόνια αλλά και από τις μη παραγωγικές προηγούμενες πενταμερείς συναντήσεις.
Ωστόσο, πίσω από την εμφανή κινητικότητα, παραμένει μια ουσιαστική διαφορά προσέγγισης μεταξύ των εμπλεκόμενων πλευρών. Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης εμφανίζεται να συνδέει μια ενδεχόμενη διευρυμένη διάσκεψη με την ανακοίνωση της επανέναρξης των διαπραγματεύσεων από το σημείο όπου διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά το 2017. Από την άλλη πλευρά, η Ολγκίν απέφυγε να υιοθετήσει μια τόσο αισιόδοξη εκτίμηση. «Δεν ξέρουμε ακόμη, θα δούμε τι θα συμβεί σε αυτή τη συνάντηση», ανέφερε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας ότι μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν ασφαλώς καλή είδηση, αλλά ότι είναι πρόωρο να προεξοφληθεί.
Η τοποθέτηση αυτή δεν είναι τυχαία. Αντανακλά την πραγματική εικόνα που αντιμετωπίζει ο ΟΗΕ. Παρά τη βελτίωση του κλίματος και την ύπαρξη διαύλων επικοινωνίας, οι δύο πλευρές εξακολουθούν να διαφωνούν ακόμη και ως προς τις προϋποθέσεις έναρξης μιας νέας διαδικασίας.
Οι «συνθήκες» Έρχιουρμαν
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προσέγγιση του Τουφάν Έρχιουρμαν. Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης δεν απορρίπτει την ιδέα μιας νέας 5+1 ούτε φαίνεται να συναντά αντίσταση από την Άγκυρα ως προς τη σύγκλησή της. Αντιθέτως, ζητά να ξεκαθαριστούν εκ των προτέρων το περιεχόμενο, οι στόχοι και οι κανόνες λειτουργίας μιας τέτοιας διαδικασίας. Η προσέγγισή του βασίζεται σε μια λογική «διαδικασίας σταδίων», όπου πρώτα θα συμφωνηθούν οι κανόνες του παιχνιδιού και ακολούθως θα ακολουθήσουν οι ουσιαστικές διαπραγματεύσεις.
Οι προϋποθέσεις που θέτει είναι σαφείς: η πολιτική ισότητα να μην βρεθεί υπό διαπραγμάτευση, να καθοριστούν χρονοδιαγράμματα έναρξης και ολοκλήρωσης των συνομιλιών, να επιβεβαιωθούν οι προηγούμενες συγκλίσεις και να αποκλειστεί η επιστροφή στο σημερινό στάτους κβο σε περίπτωση νέου αδιεξόδου. Πρόκειται για θέσεις που δείχνουν ότι η τουρκοκυπριακή πλευρά ενδιαφέρεται πρωτίστως για το πλαίσιο και τη δομή μιας διαδικασίας και λιγότερο για τη δημιουργία εντυπώσεων γύρω από την έναρξή της.
Ουσιαστικά ερωτήματα
Σε αυτό το σημείο ανακύπτει ίσως το πιο ουσιαστικό πολιτικό ερώτημα: Είναι σε θέση οι πλευρές να συζητήσουν τα μεγάλα ζητήματα της λύσης όταν δεν κατόρθωσαν να καταλήξουν ούτε σε ορισμένα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης ή ακόμη και σε συμφωνία για νέα σημεία διέλευσης; Ένα ερώτημα που δεν τίθεται στο κενό αλλά αφορά την πραγματική απόσταση που εξακολουθεί να χωρίζει τις δύο θέσεις ένθεν και ένθεν της Πράσινης Γραμμής.
Από την άλλη, υπάρχουν και στοιχεία που επιτρέπουν έναν πιο σύνθετο προβληματισμό. Το ζήτημα της πολιτικής ισότητας, για παράδειγμα, παρουσιάζεται σήμερα ως ένα από τα βασικά εμπόδια. Ωστόσο, στην έκθεσή του προς το Συμβούλιο Ασφαλείας μετά το Κραν Μοντανά, ο Αντόνιο Γκουτέρες κατέγραψε ότι οι δύο πλευρές είχαν ουσιαστικά καταλήξει σε πλήρη συμφωνία ως προς την ομοσπονδιακή εκτελεστική εξουσία και την αποτελεσματική συμμετοχή. Αν η εκτίμηση αυτή παραμένει έγκυρη, τότε προκύπτει το ερώτημα κατά πόσον το πρόβλημα αφορά την απουσία συγκλίσεων ή την αμφισβήτηση συγκλίσεων που είχαν ήδη επιτευχθεί.
Ακριβώς για αυτό ο Γενικός Γραμματέας διατηρεί ένα ιδιαίτερο πολιτικό πλεονέκτημα στη σημερινή συγκυρία. Στην ουσία είναι αυτός και οι συνεργάτες του οι μόνοι οι οποίοι δύνανται να αποσαφηνίσουν ποια ήταν τα πραγματικά δεδομένα του 2017 και ποια στοιχεία μπορούν ακόμη να αποτελέσουν κοινή βάση για το μέλλον.
Βραχυπρόθεσμος στόχος
Όλα αυτά συνδέονται με έναν ευρύτερο σχεδιασμό. Όπως εκτιμούν αρκετοί παρατηρητές, θα ήταν ιδιαίτερα αισιόδοξο να παρουσιασθεί ένα ολοκληρωμένο σχέδιο λύσης πριν από το τέλος της θητείας του Αντόνιο Γκουτέρες. Αντιθέτως, στόχος του φαίνεται να είναι η δημιουργία ενός πολιτικού πλαισίου που θα επιτρέψει στη διαδικασία να αποκτήσει ξανά κατεύθυνση και συνέχεια. Με άλλα λόγια, η επιτυχία της παρούσας πρωτοβουλίας δεν θα κριθεί από το εάν θα λυθεί το Κυπριακό μέσα στους επόμενους μήνες αλλά από το εάν θα δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μια οργανωμένη επιστροφή στις διαπραγματεύσεις και μάλιστα με μια μορφή ελαστικής διαχείρισης σημαντικών στοιχείων της μελλοντικής λύσης.
Υπό αυτό το πρίσμα, το επόμενο διάστημα μπορεί πράγματι να αποδειχθεί σημαντικό. Όχι επειδή βρισκόμαστε κοντά σε μια συνολική συμφωνία αλλά επειδή ίσως βρισκόμαστε μπροστά στην πρώτη σοβαρή προσπάθεια των τελευταίων ετών να καθοριστεί εκ νέου το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα μπορούσε κάποτε να επιτευχθεί μια λύση. Η σύγκληση μιας 5+1 θα αποτελεί από μόνη της ένα γεγονός σε αυτή την προσπάθεια. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, είναι αν οι συμμετέχοντες θα φτάσουν εκεί, έχοντας κοινή αντίληψη για το πού θέλουν να οδηγήσουν τη διαδικασία ή αν η διάσκεψη θα αποτελέσει απλώς ακόμη έναν σταθμό στη μακρά ιστορία των χαμένων ευκαιριών του Κυπριακού.
