Πίσω από κάθε ηλικιωμένο που παραμένει στο σπίτι του, κάθε παιδί με αναπηρία που χρειάζεται καθημερινή στήριξη, κάθε ασθενή που δεν μπορεί να αυτοεξυπηρετηθεί, υπάρχει συνήθως ένας άνθρωπος που φροντίζει. Συχνά χωρίς αμοιβή, χωρίς ωράριο, χωρίς αναγνώριση και, πολλές φορές, χωρίς να αυτοπροσδιορίζεται καν ως «φροντιστής».
Αυτή την αόρατη πραγματικότητα επιχειρεί να φέρει στο προσκήνιο η έκθεση για τη μετάβαση προς μια κοινωνία φροντίδας και την αντιμετώπιση του χάσματος μεταξύ των φύλων στον τομέα της φροντίδας, η οποία εγκρίθηκε από την ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, με εισηγήτρια την ευρωβουλεύτρια του ΕΛΚ, Ελεονώρα Μελέτη. Η συζήτηση δεν αφορά μόνο τις κοινωνικές υπηρεσίες ή τους επαγγελματίες του κλάδου. Αφορά την εργασία, τις συντάξεις, την ισότητα, τη δημογραφική γήρανση και την καθημερινότητα εκατομμυρίων οικογενειών. Αφορά, με άλλα λόγια, το πώς οι ευρωπαϊκές κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη φροντίδα, ως ιδιωτικό βάρος που μένει μέσα στο σπίτι ή ως δημόσιο ζήτημα που απαιτεί πολιτικές, πόρους και θεσμική αναγνώριση. Σε συνέντευξή της στον «Π», η κ. Μελέτη μιλά για τους άτυπους και επαγγελματίες φροντιστές, το δυσανάλογο βάρος που σηκώνουν οι γυναίκες, τους ανήλικους φροντιστές, τη χρηματοδότηση και την ανάγκη οι προτάσεις της έκθεσης να αποκτήσουν πραγματικό αντίκτυπο στην καθημερινότητα όσων φροντίζουν και όσων χρειάζονται φροντίδα.
Η φροντίδα, επαγγελματική και άτυπη, στηρίζει εκατομμύρια οικογένειες, αλλά συχνά δεν αναγνωρίζεται θεσμικά και οικονομικά. Τι την καθιστά σήμερα κεντρικό πολιτικό ζήτημα για την Ευρώπη;
Αυτό που καθιστά σήμερα τη φροντίδα κεντρικό πολιτικό ζήτημα για την Ευρώπη είναι οι μεγάλες δημογραφικές και κοινωνικές αλλαγές. Ο πληθυσμός γερνά και οι ανάγκες μακροχρόνιας φροντίδας αυξάνονται.
Για πολλά χρόνια, η φροντίδα θεωρείτο μια «αόρατη» εργασία. Σήμερα όμως αναγνωρίζουμε ότι χωρίς αυτούς τους ανθρώπους, τα συστήματα υγείας και κοινωνικής πρόνοιας δεν θα μπορούσαν να ανταποκριθούν. Η φροντίδα δεν είναι μόνο κοινωνικό ζήτημα· είναι ζήτημα ισότητας και αξιοπρέπειας.
Η έκθεση έρχεται να ζητήσει μεγαλύτερη θεσμική αναγνώριση, καλύτερες συνθήκες εργασίας για τους επαγγελματίες φροντιστές και ουσιαστική στήριξη για τους άτυπους φροντιστές, οι οποίοι συχνά προσφέρουν ανεκτίμητο έργο με σημαντικό προσωπικό και οικονομικό κόστος.
Η φροντίδα εξακολουθεί να βαραίνει δυσανάλογα τις γυναίκες, επηρεάζοντας εργασία, εισόδημα και συντάξεις. Πώς μπορεί η έκθεση να συμβάλει ώστε αυτό το κόστος να πάψει να θεωρείται «ιδιωτική υπόθεση»;
Για δεκαετίες η φροντίδα αντιμετωπιζόταν ως ιδιωτική οικογενειακή ευθύνη. Στην πράξη όμως το βάρος αυτό πέφτει δυσανάλογα στις γυναίκες, με συνέπειες στην επαγγελματική τους εξέλιξη, στις αποδοχές και στις συντάξεις τους. Πολλές αναγκάζονται να μειώσουν το ωράριό τους, να διακόψουν την εργασία τους ή να αποχωρήσουν προσωρινά από την αγορά εργασίας για να φροντίσουν παιδιά, ηλικιωμένους γονείς ή άλλα εξαρτώμενα μέλη.
Όσο η φροντίδα παραμένει αόρατη και απλήρωτη εργασία, οι ανισότητες μεταξύ ανδρών και γυναικών διαιωνίζονται. Η αναγνώριση και η στήριξή της αποτελεί προϋπόθεση για μια πιο δίκαιη κοινωνία και μια πιο ισότιμη αγορά εργασίας.
Πολλοί εργαζόμενοι καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην εργασία και στη φροντίδα δικού τους ανθρώπου. Χρειάζεται ενίσχυση ή επέκταση της άδειας φροντιστή σε ευρωπαϊκό επίπεδο;
Αναμφίβολα ναι. Η φροντίδα δεν είναι μια περιστασιακή υποχρέωση, αλλά συχνά μια μακροχρόνια ευθύνη που συνυπάρχει με την επαγγελματική ζωή. Όταν ένας εργαζόμενος καλείται να φροντίσει έναν ηλικιωμένο γονέα, έναν συγγενή με αναπηρία ή ένα άτομο με σοβαρό πρόβλημα υγείας, δεν θα πρέπει να βρίσκεται αντιμέτωπος με το δίλημμα «εργασία ή οικογένεια».
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία έχει ήδη κάνει σημαντικά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση, όμως θεωρώ ότι πρέπει να εξεταστεί η ενίσχυση των δικαιωμάτων των φροντιστών, με μεγαλύτερη ευελιξία στην εργασία, επαρκείς άδειες και κοινωνική προστασία. Η στήριξη των φροντιστών δεν είναι μόνο ζήτημα κοινωνικής ευαισθησίας, αλλά επένδυση στην κοινωνική συνοχή, στην ισότητα και στην ποιότητα ζωής των Ευρωπαίων πολιτών.
Η έκθεση μιλά και για ανήλικους φροντιστές. Πώς μπορεί ένα κράτος να εντοπίσει ένα παιδί που φροντίζει σιωπηλά συγγενικό του πρόσωπο, χωρίς να το στιγματίσει ή να επιβαρύνει την οικογένεια;
Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι ανήλικοι φροντιστές αποτελούν μία από τις πιο «αόρατες» ομάδες φροντιστών. Επειδή πρόκειται για άτυπη φροντίδα που παρέχεται μέσα στην οικογένεια, είναι συχνά δύσκολο να εντοπιστεί. Και οι ίδιες οι οικογένειες συχνά δεν ζητούν βοήθεια είτε από συνήθεια είτε από φόβο. Ο στόχος δεν μπορεί να είναι η επιτήρηση των οικογενειών, αλλά η δημιουργία ασφαλών διαύλων ενημέρωσης και υποστήριξης. Τα σχολεία, οι κοινωνικές υπηρεσίες και οι επαγγελματίες υγείας μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στην έγκαιρη αναγνώριση τέτοιων περιπτώσεων.
Το σημαντικό είναι να χτίσουμε μια κουλτούρα εμπιστοσύνης. Όταν μια οικογένεια γνωρίζει ότι θα βρει στήριξη και όχι κριτική, είναι πολύ πιο πιθανό να απευθυνθεί στις αρμόδιες υπηρεσίες. Η φροντίδα που προσφέρουν αυτά τα παιδιά αξίζει να αναγνωριστεί, αλλά η παιδική τους ηλικία πρέπει να προστατευθεί.
Στον επαγγελματικό τομέα της φροντίδας βλέπουμε χαμηλές αμοιβές, ελλείψεις προσωπικού και ψυχική επιβάρυνση. Πώς μπορεί η Ευρώπη να κάνει αυτά τα επαγγέλματα πιο ελκυστικά;
Έχετε δίκιο ότι δεν αρκεί να λέμε πως οι φροντιστές προσφέρουν πολύτιμο έργο. Το ζητούμενο είναι να βελτιωθούν ουσιαστικά οι συνθήκες εργασίας τους. Σήμερα πολλοί επαγγελματίες φροντιστές αντιμετωπίζουν χαμηλές αμοιβές, αυξημένο φόρτο εργασίας και σημαντική ψυχική πίεση, με αποτέλεσμα ελλείψεις προσωπικού σε όλη την Ευρώπη.
Για να γίνουν αυτά τα επαγγέλματα πιο ελκυστικά, χρειάζονται καλύτερες συνθήκες εργασίας, περισσότερες δυνατότητες εκπαίδευσης και εξέλιξης, αλλά και μεγαλύτερη στήριξη των εργαζομένων.
Οι αλλαγές που προτείνει η έκθεση προϋποθέτουν πόρους. Υπάρχει ευρωπαϊκός δρόμος χρηματοδότησης ή το βάρος θα πέσει κυρίως στους εθνικούς προϋπολογισμούς;
Είναι αλήθεια ότι πολλές από τις προτάσεις που περιλαμβάνει η έκθεση απαιτούν πόρους και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Η κύρια ευθύνη για την οργάνωση και τη χρηματοδότηση των υπηρεσιών φροντίδας ανήκει στα κράτη-μέλη, επομένως ένα σημαντικό μέρος του βάρους θα συνεχίσει να καλύπτεται από τους εθνικούς προϋπολογισμούς.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει ρόλο. Υπάρχουν ήδη ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία για επενδύσεις στις υπηρεσίες φροντίδας, την κατάρτιση του προσωπικού και την ανάπτυξη κοινοτικών και κατ’ οίκον δομών. Το ESF+ μπορεί να στηρίξει προγράμματα για επαγγελματίες φροντιστές, βελτίωση δεξιοτήτων και υπηρεσίες υποστήριξης άτυπων φροντιστών, ενώ τα προγράμματα EU4Health και European Regional Development Fund μπορούν να αξιοποιηθούν.
Μετά την έγκριση της έκθεσης από την ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ποια είναι τα επόμενα βήματα; Τι θα πρέπει να περιμένουμε σε ευρωπαϊκό επίπεδο και ποιες αλλαγές θα έπρεπε να αρχίσουν να εξετάζουν κράτη μέλη όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, ώστε οι προτάσεις της έκθεσης να μη μείνουν μόνο σε επίπεδο διακηρύξεων;
Το επόμενο ζητούμενο είναι οι προτάσεις και οι συστάσεις να ληφθούν υπόψη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα κράτη-μέλη και τους εμπλεκόμενους φορείς κατά τον σχεδιασμό πολιτικών για τη φροντίδα.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, περιμένουμε να ενισχυθεί η συζήτηση για τη στήριξη των φροντιστών, την αναβάθμιση των υπηρεσιών φροντίδας και την αξιοποίηση των διαθέσιμων χρηματοδοτικών εργαλείων, γι’ αυτό και χαιρετίζουμε την ανακοίνωση της Επιτροπής ότι θα παρουσιάσει μια ευρωπαϊκή «συμφωνία για τη φροντίδα» το 2027. Ωστόσο, η πραγματική αλλαγή θα κριθεί σε εθνικό επίπεδο.
Για χώρες όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, που αντιμετωπίζουν έντονες δημογραφικές προκλήσεις, είναι σημαντικό να εξεταστούν πολιτικές που ενισχύουν τις υπηρεσίες κατ’ οίκον και κοινοτικής φροντίδας, στηρίζουν τους άτυπους φροντιστές και βελτιώνουν τις συνθήκες εργασίας των επαγγελματιών του κλάδου.
Αν κάτι θα ήθελα να μείνει από αυτή την έκθεση, είναι ότι η φροντίδα δεν μπορεί πλέον να θεωρείται αόρατη. Όσοι φροντίζουν και όσοι έχουν ανάγκη φροντίδας αξίζουν πολιτικές με πραγματικό αντίκτυπο στην καθημερινότητά τους.
