Καθώς η θητεία του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, εισέρχεται στους τελευταίους της μήνες, η προσπάθεια να προσκληθούν και να πεισθούν οι πλευρές για μια νέα διάσκεψη «5+1», η οποία θα μπορούσε να δώσει το έναυσμα για ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις, διαγράφεται ολοένα και πιο επίπονη και αβέβαιη.
Παρά τους σχεδιασμούς για διεξαγωγή της λεγόμενης πενταμερούς στα τέλη Ιουλίου ή στις αρχές Αυγούστου, δεν υπάρχει επί του παρόντος καμία ένδειξη ότι η συνάντηση θα πραγματοποιηθεί όπως είχε προγραμματιστεί. Ελληνικές διπλωματικές πηγές δήλωσαν σε μέσα ενημέρωσης νωρίτερα αυτή την εβδομάδα, ότι η στάση της Τουρκίας δεν έχει αλλάξει, γεγονός που καθιστά απίθανη μια διευρυμένη συνάντηση αυτό το καλοκαίρι. Ελληνικό μέσο έκανε λόγο για το φθινόπωρο.
Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι τα εξής: Πρόκειται για μια σύντομη καθυστέρηση, αναμενόμενη όταν εμπλέκονται πολλοί δρώντες σε ένα σύνθετο γεωπολιτικό περιβάλλον; Ή μήπως η προσπάθεια, υπό την καθοδήγηση του ΟΗΕ, βρίσκεται σε τροχιά ναυαγίου, με κίνδυνο να συντριβεί, παρασύροντας μαζί της τις συγκλίσεις του παρελθόντος στον βυθό της Ανατολικής Μεσογείου;
Ένα άλλο ενδεχόμενο είναι, βλέποντας ότι η εύθραυστη προσπάθεια να μπουν στη θέση τους όλα τα αλληλένδετα στοιχεία ισορροπεί σε τεντωμένο σχοινί, ο Γκουτέρες να επιλέξει την ασφαλή οδό και να την αφήσει να σβήσει σταδιακά μέχρι το τέλος του χρόνου.
Ευρωπαϊκή διάσταση
Η πρόσφατη συνάντηση των επικεφαλής της ΕΕ, Αντόνιο Κόστα και Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, με τον Τούρκο Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, στην Άγκυρα, έφερε στο προσκήνιο τη διεθνή διάσταση του Κυπριακού και το γεγονός ότι το ζήτημα της προόδου δεν εξαρτάται πλέον αποκλειστικά από τις δύο κοινότητες και τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις.
Πηγές αναφέρουν ότι η Τουρκία επιδιώκει αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης, απελευθέρωση των θεωρήσεων και συμμετοχή στον μηχανισμό SAFE της ΕΕ. Η Λευκωσία θέλει να συμβάλει ώστε αυτό να γίνει με τρόπο σταδιακό, αναλογικό και αναστρέψιμο, στη βάση παράλληλης προόδου στο Κυπριακό.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η επίσημη τουρκική θέση είναι πως τα δύο ζητήματα δεν συνδέονται. Όπως ανέφερε πηγή στον «Π», η Τουρκία ενδεχομένως να αναμένει πρώτα να διαπιστώσει κατά πόσον αυτή η παράλληλη πορεία μπορεί να αποβεί επωφελής. Δηλαδή, κατά πόσον η ΕΕ μπορεί να ανταποκριθεί, δεδομένης της σύνθετης δομής λήψης αποφάσεών της, και κατά πόσον οι Ε/Κ θα επιδείξουν επαρκή «ευελιξία» στην ειρηνευτική προσπάθεια.
Το τι ακριβώς θέλει να συμβεί η Τουρκία και με ποια σειρά, ως αντάλλαγμα για να προχωρήσει στο Κυπριακό, δεν είναι ακόμη δημοσίως γνωστό. Ωστόσο, οι ίδιες ελληνικές διπλωματικές πηγές σημείωσαν, επίσης, ότι όσο παραμένει σε ισχύ το τουρκικό casus belli για ενδεχόμενη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων, η Άγκυρα δεν μπορεί να συμμετάσχει στον SAFE.
Η θέση του ΠτΔ
Αύριο, η προσωπική απεσταλμένη του ΓΓ του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, θα έχει συναντήσεις στις Βρυξέλλες, προφανώς για να ενημερωθεί για την πορεία των συνομιλιών της ΕΕ με τον Ερντογάν. Στη συνέχεια θα μεταβεί στην Κύπρο για να συναντηθεί με τους δύο ηγέτες, έχοντας προηγουμένως ταξιδέψει σε Αθήνα, Άγκυρα και Νέα Υόρκη.
Κληθείς να σχολιάσει τα δημοσιεύματα περί καθυστέρησης στη σύγκληση της «5+1», ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης, δήλωσε ότι είναι πολύ νωρίς για να διαφανεί κατά πόσον οι τελευταίες επαφές με την Τουρκία θα αποφέρουν αποτελέσματα. Μια διευρυμένη συνάντηση, πρόσθεσε, θα πραγματοποιηθεί μόνο όταν οι συνθήκες θα είναι ώριμες για θετική κατάληξη. Έχοντας συνομιλήσει τηλεφωνικά με τους δύο επικεφαλής της ΕΕ, ο Πρόεδρος θα συναντηθεί διά ζώσης με τη φον ντερ Λάιεν αύριο ή την Τρίτη, στο Παρίσι, για να συζητήσουν περαιτέρω το θέμα. Ο κ. Χριστοδουλίδης επανέλαβε ότι θετικές εξελίξεις στις σχέσεις ΕΕ - Τουρκίας προϋποθέτουν την εκπλήρωση από την Τουρκία των υποχρεώσεών της, περιλαμβανομένης ουσιαστικής προόδου στο Κυπριακό.
Ασάφεια βλέπουν οι Τ/Κ
Τουρκοκυπριακή πηγή αναγνώρισε ότι το Κυπριακό είναι διεθνές πρόβλημα, με πολλαπλές παραμέτρους, σε μια ταχύτατα μεταβαλλόμενη περιοχή. Ωστόσο, οι δύο πλευρές έχουν να διαδραματίσουν θετικό ρόλο. Μπορούν να προετοιμάσουν το έδαφος ώστε να αυξηθούν οι πιθανότητες προόδου σε μια νέα «5+1». Διαφορετικά, ο κίνδυνος δεν είναι να βρεθούν εκεί απ’ όπου ξεκίνησαν, αλλά να οπισθοχωρήσουν πολύ περισσότερο.
«Το επόμενο στάδιο πρέπει να οδηγήσει τις πλευρές μπροστά. Αν δεν μπορέσει να αποδώσει, θα προκαλέσει δυσαρέσκεια, απώλεια πίστης και ενδέχεται επίσης να υπονομεύσει όποια σχέση έχουμε μεταξύ των δύο πλευρών», ανέφερε η πηγή. Ως προς τις προοπτικές διεξαγωγής μιας «5+1», η ίδια πηγή ανέφερε ότι η διαδικασία δεν είναι ακόμη αρκετά ώριμη.
«Τα πράγματα κινούνται, αλλά προς τα πού και σε ποιον βαθμό δεν είναι ακόμη σαφές. Εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, ορισμένοι εκ των οποίων βρίσκονται υπό τον έλεγχό μας και άλλοι όχι. Θα έχουμε καλύτερη εικόνα τις προσεχείς εβδομάδες».
Η ευρύτερη εικόνα
Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, η ΕΕ και η Τουρκία θα χρειαστεί να βρουν τρόπους συνεργασίας σε μια σειρά ζητημάτων στρατηγικής σημασίας. Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και την «αποσύνδεση» των ΗΠΑ από την παραδοσιακή διατλαντική σχέση, η ασφάλεια είναι ένα από αυτά.
Η Άγκυρα προμηθεύει ήδη την Ευρώπη με μη επανδρωμένα αεροσκάφη, συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου και ραντάρ, ενώ ετοιμάζεται να εξαγάγει και πλοία ναυτικής υποστήριξης, καθώς και προηγμένα εκπαιδευτικά αεροσκάφη. Η Τουρκία υπέγραψε, επίσης, νέο σύμφωνο άμυνας και ασφάλειας με το Ηνωμένο Βασίλειο, στο περιθώριο της συνόδου.
Σε δημοσίευμά της την Πέμπτη, η βρετανική «Telegraph» έγραψε ότι η Τουρκία καθίσταται ήδη σημαντικός πυλώνας της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
«Η Τουρκία μετατρέπεται σε παγκόσμιο συνδετικό κρίκο, τοποθετούμενη ανάμεσα στη Ρωσία και την Ουκρανία και ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν, λειτουργώντας ως δίαυλος προς την Κίνα και φέρνοντας στο προσκήνιο χώρες εκτός ΝΑΤΟ, όπως ο Σύρος Πρόεδρος Άχμεντ αλ-Σαράα, ο οποίος συνάντησε τον κ. Τραμπ στην Άγκυρα».
Την Παρασκευή, ο Τούρκος αντιπρόεδρος, Τζεβντέτ Γιλμάζ, επισκέφθηκε τα κατεχόμενα για να υπογράψει μνημόνιο για την εγκατάσταση σχεδιαζόμενου αγωγού φυσικού αερίου από την Τουρκία προς τα κατεχόμενα, προκαλώντας την αντίδραση του κυπριακού Υπουργείου Εξωτερικών. Αν κανείς αναζητούσε οπωσδήποτε κάτι θετικό, το γεγονός ότι η Τουρκία θέλει να κατασκευάσει αγωγό διπλής κατεύθυνσης αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο περιφερειακής συνεργασίας, με δυνατότητα αποστολής κυπριακού ή άλλου φυσικού αερίου προς την ευρωπαϊκή ήπειρο μέσω Τουρκίας.
Με πολλαπλούς παράγοντες σε εξέλιξη, από την ευρωπαϊκή σπουδή για ανάπτυξη εξοπλισμών μέχρι τις περιφερειακές ανακατατάξεις και την αναζήτηση νέων ενεργειακών διαδρομών, η Κύπρος θα μπορούσε να διαδραματίσει ρόλο σε καθέναν από αυτούς, χωρίς όμως αυτό να την καθιστά αναντικατάστατο παίκτη.
Νέες ιδέες;
Εν ολίγοις, η παράλληλη πορεία ΕΕ - Τουρκίας υπάρχει, αλλά δεν υπάρχει καμία βεβαιότητα ότι η Τουρκία θα επιδείξει την αναγκαία ευελιξία στο Κυπριακό. Ενώ ο ΟΗΕ προσπαθεί να βρει τρόπο για μια βιώσιμη διευθέτηση, δεν διαθέτει τη μόχλευση ενός μεγάλου παίκτη. Διαθέτει, ωστόσο, σχέδιο. Και αυτό περιλαμβάνει την πορεία ΕΕ - Τουρκίας.
Υπήρξαν, επίσης, πολλαπλά δημοσιεύματα για την προσπάθεια του ΓΓ του ΟΗΕ να συμφωνήσουν οι πλευρές σε ένα έγγραφο στρατηγικού πλαισίου, το οποίο θα καλύπτει τα βασικά στοιχεία μιας διευθέτησης, παρέχοντας οδικό χάρτη για τα επόμενα βήματα.
Πολλά έχουν γραφτεί για νέες «ιδέες» στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας, όπως μια σταδιακή προσέγγιση στη διευθέτηση, με πρόβλεψη μεταβατικής περιόδου πριν από την προσφυγή των κοινοτήτων σε δημοψήφισμα. Στο ενδιάμεσο αυτό διάστημα, ορισμένα στοιχεία θα αρχίσουν να εφαρμόζονται εκ των προτέρων και θα παραμείνουν σε ισχύ ακόμη και χωρίς τελική συμφωνία. Ο «Π» είχε προηγουμένως αποκαλύψει ότι ορισμένες από τις ιδέες περιλάμβαναν τη δημιουργία «χαλαρής» ομοσπονδίας με περιορισμένες αρμοδιότητες και προεδρικό συμβούλιο, αλλά χωρίς άμεσα εκλεγμένο ομοσπονδιακό κοινοβούλιο. Έχει γίνει, επίσης, λόγος για αξιοποίηση του ΝΑΤΟ ως εναλλακτικής απάντησης στο δίλημμα των εγγυήσεων.
Κίνδυνοι
Μιλώντας στο ραδιόφωνο του «Πολίτη» την Παρασκευή, ο γενικός γραμματέας του ΑΚΕΛ, Στέφανος Στεφάνου, προειδοποίησε για τον κίνδυνο να ξεθαφτεί και να καταστραφεί το σώμα δουλειάς που έχει επιτευχθεί στις ειρηνευτικές συνομιλίες επί δεκαετίες. Όπως είπε, διακινούνται ιδέες που κινδυνεύουν να ανατρέψουν τις συγκλίσεις του παρελθόντος χωρίς κανένα αντίκρυσμα. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι η Τουρκία θα αποδεχόταν ομοσπονδιακή διευθέτηση με αντάλλαγμα την ένταξη της Κύπρου στη Συμμαχία του ΝΑΤΟ, υποστήριξε.
Διπλωματική πηγή έκρουσε, επίσης, τον κώδωνα του κινδύνου, υποστηρίζοντας ότι αν η ένταξη στο ΝΑΤΟ επρόκειτο να φέρει διευθέτηση, θα άξιζε να συζητηθεί. Ωστόσο, διερωτήθηκε κατά πόσον η ιδέα αφορά ένταξη μιας επανενωμένης Κύπρου στη Συμμαχία ή αντικατάσταση του υφιστάμενου συστήματος εγγυήσεων από εγγύηση του ΝΑΤΟ.
Σύμφωνα με την ίδια πηγή, η Τουρκία θέλει οφέλη εκ των προτέρων, τόσο ως προς την πρόοδο στις σχέσεις ΕΕ - Τουρκίας, όσο και σε ζητήματα ουσίας στις συνομιλίες, χωρίς να αναλαμβάνει αντίστοιχες δεσμεύσεις.
Κληθείσα να σχολιάσει τη χρησιμότητα των νέων «ιδεών», η τ/κ πηγή ανέφερε ότι ο ΟΗΕ προσπαθεί να γεφυρώσει το σημαντικό χάσμα που χωρίζει τις πλευρές μετά από εννέα χρόνια στασιμότητας.
«Ορισμένες νέες ιδέες μπορεί να φανούν χρήσιμες και να υιοθετηθούν από τις δύο πλευρές, άλλες ίσως όχι. Η σκέψη έξω από τα καθιερωμένα είναι μια καλή άσκηση. Αυτή η νέα διαδικασία πρέπει να είναι διαφορετική για να πετύχει. Σε τελική ανάλυση, δεν χρειάζεται να υιοθετηθούν όλες οι ιδέες, μας βοηθούν όμως να σκεφτούμε με φρέσκια ματιά».
Η ουσία
Εν τέλει, ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ πρέπει να αποφασίσει κατά πόσον έχει δει και ακούσει αρκετά ώστε να δικαιολογείται η σύγκληση νέας διάσκεψης «5+1», ή αν θα πρέπει να τηρήσει στάση αναμονής και να δει τι θα ακολουθήσει.
Όπως προειδοποίησαν αρκετοί από τους πιο πάνω, μια λανθασμένη κίνηση θα μπορούσε όχι απλώς να αποτύχει, αλλά και να αποβεί μπούμερανγκ, πλήττοντας τη δουλειά πολλών ετών. Άλλοι, ενδεχομένως, θα αντέτειναν ότι όσο μεγαλύτερο το ρίσκο, τόσο μεγαλύτερα τα οφέλη.
