Το Κυπριακό αντιμετωπίζεται συνήθως ως μια σύγκρουση μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, ως πρόβλημα εισβολής και κατοχής ή ως μια εκκρεμότητα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Αυτές οι διαστάσεις παραμένουν θεμελιώδεις. Δεν αρκούν, όμως, για να εξηγήσουν γιατί το πρόβλημα εξακολουθεί να παραμένει άλυτο περισσότερο από μισό αιώνα μετά τη διαίρεση του νησιού.
Η Κύπρος βρίσκεται στο σημείο συνάντησης δύο ευρύτερων γεωστρατηγικών σχεδιασμών. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η στρατηγική της Τουρκίας για καθιέρωσή της ως αυτόνομης περιφερειακής δύναμης στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Από την άλλη διαμορφώνεται ένα πλέγμα συνεργασιών ανάμεσα στην Ελλάδα, το Ισραήλ, την Αίγυπτο, την Κυπριακή Δημοκρατία και τη Γαλλία, με την πολιτική και στρατηγική υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών.
Οι δύο αυτές στρατηγικές δεν αφορούν μόνο το φυσικό αέριο. Αφορούν τον έλεγχο των θαλάσσιων ζωνών, των εμπορικών και ενεργειακών διαδρομών, των λιμανιών, των στρατιωτικών υποδομών, των υποθαλάσσιων καλωδίων και των διαδρόμων που συνδέουν την Ευρώπη με τη Μέση Ανατολή, την Ασία και την Αφρική.
Τουρκία και «στρατηγικό βάθος»
Για την Άγκυρα, η Κύπρος δεν αποτελεί απλώς ένα εθνικό ζήτημα ή μια υπόθεση προστασίας των Τουρκοκυπρίων. Αποτελεί κρίσιμο τμήμα της προσπάθειας της Τουρκίας να ελέγχει τις εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο και να αποτρέψει τη δημιουργία ενός περιφερειακού συστήματος ασφάλειας και ενέργειας από το οποίο θα είναι απούσα.
Η τουρκική εξωτερική πολιτική επιδιώκει να παρουσιάσει την Τουρκία ως απαραίτητο μεσολαβητή, στρατιωτικό παράγοντα, ενεργειακό κόμβο και κέντρο των μεταφορικών διαδρόμων που συνδέουν την Ευρώπη με την Ασία. Η ίδια η τουρκική ηγεσία έχει θέσει ως στόχο την ενίσχυση της θέσης της χώρας στους ενεργειακούς και συγκοινωνιακούς διαδρόμους, ενώ υπογραμμίζει ότι η Άγκυρα θα συνεχίσει να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες σε μια γεωγραφική ζώνη που περιλαμβάνει την Ανατολική Μεσόγειο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η διατήρηση του ελέγχου στο βόρειο τμήμα της Κύπρου προσφέρει στην Τουρκία στρατηγικό βάθος. Περιορίζει τη δυνατότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας να λειτουργήσει ανεμπόδιστα ως προέκταση των ελληνικών, ισραηλινών και δυτικών σχεδιασμών και επιτρέπει στην Άγκυρα να διεκδικεί λόγο στις θαλάσσιες ζώνες, στην εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων και στη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφάλειας της περιοχής.
Η Τουρκία θεωρεί ότι οι τριμερείς συνεργασίες και οι ενεργειακοί σχεδιασμοί που αναπτύχθηκαν χωρίς τη συμμετοχή της επιδιώκουν τον γεωπολιτικό αποκλεισμό της. Ως απάντηση, προβάλλει τις δικές της αξιώσεις στις θαλάσσιες ζώνες, στηρίζει τη θέση περί δύο κρατών στην Κύπρο και επιχειρεί να καταστήσει σαφές ότι κανένα μεγάλο ενεργειακό ή στρατηγικό σχέδιο στην περιοχή δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς τη συγκατάθεσή της.
Το αντίπαλο πλέγμα συνεργασιών
Απέναντι στην τουρκική στρατηγική έχει αναπτυχθεί ένα σύστημα συνεργασιών με βασικούς πυλώνες την Ελλάδα, την Κυπριακή Δημοκρατία, το Ισραήλ και την Αίγυπτο. Η Γαλλία συμμετέχει ενεργά, επιδιώκοντας ισχυρότερη ευρωπαϊκή στρατηγική παρουσία στην περιοχή, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες ενθαρρύνουν σχήματα συνεργασίας που ενισχύουν την ενεργειακή ασφάλεια και τη δυτική επιρροή.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου. Μέλη του είναι η Κύπρος, η Αίγυπτος, η Γαλλία, η Ελλάδα, το Ισραήλ, η Ιταλία, η Ιορδανία και η Παλαιστίνη, ενώ οι ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Παγκόσμια Τράπεζα συμμετέχουν ως παρατηρητές. Το φόρουμ δεν αποτελεί επίσημη στρατιωτική συμμαχία ούτε όλα τα μέλη του έχουν ταυτόσημες επιδιώξεις. Δημιουργεί, ωστόσο, μια θεσμική γεωγραφία συνεργασίας από την οποία η Τουρκία απουσιάζει. Αυτή η απουσία ενισχύει στην Άγκυρα την αντίληψη ότι το φυσικό αέριο χρησιμοποιείται ως μέσο συγκρότησης ενός πολιτικού και στρατηγικού μετώπου.
Τα κοιτάσματα Ζορ στην Αίγυπτο, Λεβιάθαν στο Ισραήλ και Αφροδίτη στην κυπριακή ΑΟΖ ενίσχυσαν τη σημασία της περιοχής, χωρίς να μετατρέψουν αυτομάτως την Ανατολική Μεσόγειο σε εναλλακτικό ενεργειακό κέντρο παγκόσμιας κλίμακας. Η πραγματική αξία τους δεν βρίσκεται μόνο στις ποσότητες φυσικού αερίου, αλλά στη δυνατότητα δημιουργίας υποδομών, αγωγών, εγκαταστάσεων υγροποίησης, ηλεκτρικών διασυνδέσεων και νέων εμπορικών διαδρόμων.
Η Αίγυπτος επιδιώκει να αξιοποιήσει τις υφιστάμενες εγκαταστάσεις υγροποίησης και τη γεωγραφική της θέση κάτι που πετυχαίνει αφού με τη βοήθεια αμερικανικών κολοσσών (Exxon - Chevron) και ευρωπαϊκών (Total-Eni) οδηγεί τα κυπριακά κοιτάσματα, αλλά και τα πλεονάσματα του Ισραήλ σε φυσικό αέριο προς τα αιγυπτιακά τερματικά. Το Ισραήλ αναζητεί ασφαλείς εξαγωγικές οδούς και στρατηγικούς εταίρους. Η Ελλάδα επιδιώκει να καταστεί ενεργειακή και μεταφορική πύλη της Ευρώπης. Η Γαλλία ενδιαφέρεται για στρατιωτική παρουσία, ευρωπαϊκή επιρροή και οικονομική συμμετοχή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες βλέπουν τις συνεργασίες αυτές ως μέσο σταθεροποίησης της περιοχής, διαφοροποίησης των ενεργειακών πηγών και περιορισμού ανταγωνιστικών δυνάμεων.
Όλα αυτά δεν συνιστούν μια ενιαία «αντιτουρκική συμμαχία». Υπάρχει, όμως, μια σύγκλιση συμφερόντων, η οποία αποκτά αντικειμενικά χαρακτήρα εξισορρόπησης της τουρκικής ισχύος, κυρίως εξαιτίας του ότι η Τουρκία δεν εμφανίζεται ως ομαδικός παίκτης.
Η Κύπρος πεδίο ανταγωνισμού
Η μεγάλη αντίφαση είναι ότι όσο αυξάνεται η γεωστρατηγική αξία της Κύπρου τόσο δυσκολότερη μπορεί να γίνεται η επίλυση του Κυπριακού, δεδομένο το οποίο δεν φαίνεται να λαμβάνει υπόψη ο Ε/Κ Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης ο οποίος ενίοτε δείχνει να κατατρύχεται από το σύνδρομο του μικρού πλανητάρχη. Η Κυπριακή Δημοκρατία αναζητεί στήριξη μέσα από τις συνεργασίες της με ισχυρά κράτη. Προσπαθεί να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση, τις θαλάσσιες ζώνες και τις ενεργειακές της δυνατότητες σε διπλωματικό και στρατηγικό κεφάλαιο, όσο όμως το κάνει η Άγκυρα απαντά ενισχύοντας την πολιτική, οικονομική και στρατιωτική εξάρτηση των κατεχομένων.
Οι Ελληνοκύπριοι και οι Τουρκοκύπριοι, με τον ηγέτη τους Τουφάν Έρχιουρμαν ανήμπορο να παρακολουθεί, παραμένουν εγκλωβισμένοι σε μια σύγκρουση που υπερβαίνει τις πραγματικές ανάγκες τους. Οι πρώτοι ζουν με την κατοχή, την ανασφάλεια και τον κίνδυνο παγίωσης της διχοτόμησης. Οι δεύτεροι αντιμετωπίζουν τη διεθνή απομόνωση, την οικονομική εξάρτηση και τη σταδιακή συρρίκνωση της δυνατότητάς τους να καθορίζουν αυτόνομα το πολιτικό τους μέλλον.
Ο κυπριακός λαός δεν στερείται πολιτικής ευθύνης ούτε δυνατότητας παρέμβασης. Με τις δύο κοινότητες, ωστόσο, να παραμένουν έρμαιο πεπαλαιωμένων αφηγημάτων που συντηρούν την έλλειψη εμπιστοσύνης στα ύψη, οι αποφάσεις για το μέλλον του νησιού λαμβάνονται μέσα σε ένα περιβάλλον όπου οι προτεραιότητες των μεγάλων και περιφερειακών δυνάμεων συχνά προηγούνται των αναγκών των ίδιων των Κυπρίων.
Μπορεί η ΕΕ να βοηθήσει;
Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ίσως ο μόνος θεσμικός χώρος που θα μπορούσε να μετατρέψει τον σημερινό ανταγωνισμό μηδενικού αθροίσματος σε ένα πλαίσιο αμοιβαίων συμφερόντων.
Ολόκληρη η Κύπρος αποτελεί έδαφος της ΕΕ, αν και το ευρωπαϊκό κεκτημένο παραμένει υπό αναστολή με βάση το πρωτόκολλο 10 στις περιοχές όπου η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Παράλληλα, η ΕΕ στηρίζει επισήμως τη διαδικασία υπό τον ΟΗΕ και μια συνολική λύση σύμφωνα με τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας και τις αρχές της Ένωσης.
Η ΕΕ διαθέτει εργαλεία που δεν έχουν ούτε ο ΟΗΕ ούτε οι επιμέρους περιφερειακές δυνάμεις. Μπορεί να συνδέσει το Κυπριακό με την τελωνειακή ένωση ΕΕ-Τουρκίας, το εμπόριο, τις επενδύσεις, την ενεργειακή μετάβαση, τις υποδομές, τις ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις και την πρόσβαση της Τουρκίας σε μια διευρυμένη περιφερειακή αγορά.
Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να προωθήσει μια μεγάλη ευρωμεσογειακή συμφωνία μέσα από την οποία η επίλυση του Κυπριακού θα συνοδευόταν από την ένταξη της Τουρκίας σε νόμιμες και συνεργατικές ενεργειακές δομές. Τα κυπριακά κοιτάσματα θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν ως κοινός πόρος των δύο κοινοτήτων, με θεσμικά κατοχυρωμένη κατανομή των μελλοντικών εσόδων. Οι περιφερειακές υποδομές θα μπορούσαν να σχεδιαστούν χωρίς αποκλεισμούς, υπό την προϋπόθεση του σεβασμού του διεθνούς δικαίου και της κυριαρχίας των κρατών.
Η δυνατότητα αυτή δεν σημαίνει ότι η ΕΕ μπορεί να επιβάλει από μόνη της λύση. Η Ένωση παραμένει διαιρεμένη ως προς την Τουρκία, ενώ αρκετά κράτη μέλη τοποθετούν τα δικά τους οικονομικά, μεταναστευτικά και στρατηγικά συμφέροντα πάνω από μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική. Ούτε μπορεί η ευρωπαϊκή εμπλοκή να υποκαταστήσει τον ΟΗΕ ή τη συμφωνία των δύο κυπριακών κοινοτήτων.
Μπορεί, όμως, να αλλάξει τους υπολογισμούς κόστους και οφέλους. Να καταστήσει μια λύση περισσότερο συμφέρουσα από τη συνέχιση της σύγκρουσης και για τις δύο κοινότητες, αλλά και για την Τουρκία, την Ελλάδα και τους υπόλοιπους περιφερειακούς παίκτες.
Το πραγματικό δίλημμα
Το Κυπριακό δεν θα λυθεί απλώς επειδή θα επαναρχίσουν οι συνομιλίες. Η επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο που ξεκινά σήμερα επιβεβαιώνει τη νέα προσπάθεια για προώθηση της ειρηνευτικής διαδικασίας, χωρίς όμως να αναιρεί τις βαθύτερες γεωπολιτικές αντιθέσεις.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσον το νησί θα συνεχίσει να αποτελεί το σύνορο ανάμεσα σε δύο ανταγωνιστικά συστήματα ή ο Αντόνιο Γκουτέρες θα καταφέρει να κτίσει μια γέφυρα.
Η σημερινή κατάσταση επιτρέπει στις εξωτερικές δυνάμεις να χρησιμοποιούν την Κύπρο ως στρατηγικό σημείο, αλλά στερεί από τους Κυπρίους τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν πλήρως τη θέση της χώρας τους. Μια βιώσιμη λύση δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στη νίκη της μίας γεωστρατηγικής και στην ήττα της άλλης. Χρειάζεται ένα σύστημα στο οποίο ούτε η Τουρκία θα αισθάνεται ότι αποκλείεται από την Ανατολική Μεσόγειο ούτε η Κυπριακή Δημοκρατία θα καλείται να αποδεχθεί περιορισμένη κυριαρχία υπό τη διαρκή απειλή της ισχύος.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αποτελεί εγγύηση επιτυχίας. Είναι, όμως, ο μοναδικός υφιστάμενος θεσμός που μπορεί να συνδέσει την ασφάλεια με το δίκαιο, την ενέργεια με τη συνεργασία και τη λύση του Κυπριακού με μια ευρύτερη περιφερειακή συμφωνία.
Χωρίς μια τέτοια σύνθεση, η Κύπρος κινδυνεύει να παραμένει πολύτιμη για όλους τους γεωπολιτικούς σχεδιασμούς, αλλά όχι αρκετά ελεύθερη ώστε να σχεδιάσει η ίδια το μέλλον της.
