Τι πέτυχε τελικά ο Αντόνιο Γκουτέρες με την τριήμερη παρουσία του στην Κύπρο; Δεν πέτυχε την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων, ούτε εξασφάλισε ημερομηνία για μια νέα άτυπη διευρυμένη συνάντηση. Πέτυχε, όμως, κάτι που μέχρι πριν από λίγους μήνες δεν θεωρείτο καθόλου δεδομένο: επανέφερε τις δύο πλευρές και τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις σε μια κοινά αποδεκτή πορεία προς μια νέα συνάντηση «5+1».
Το κυριότερο είναι ότι στην εξίσωση επανέφερε τις συγκλίσεις των προηγούμενων διαπραγματεύσεων και, εμμέσως, το πλαίσιο λύσης που καθορίζεται από τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας. Δεν ανακοίνωσε ρητά ότι οι συνομιλίες θα αρχίσουν αύριο στη βάση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας. Η αναφορά του, όμως, στην «ουσία» και στις «συγκλίσεις που έχουν ήδη επιτευχθεί» συνιστά σαφή απόρριψη μιας διαδικασίας που θα άρχιζε από μηδενική βάση ή θα νομιμοποιούσε την αναζήτηση μιας εντελώς διαφορετικής μορφής λύσης.
Παράλληλα, ο Γενικός Γραμματέας αποδέχθηκε ότι δεν μπορεί να πάει απευθείας σε μια Πενταμερή με μοναδικό εφόδιο την πολιτική βούληση της ελληνοκυπριακής πλευράς. Υιοθέτησε μια διαδικαστική λογική πιο κοντά στις ανησυχίες που διατυπώνει η τουρκοκυπριακή πλευρά: πρώτα προετοιμασία στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, στη μεθοδολογία και στην ουσία, και ακολούθως η συνάντηση «5+1». Η φράση του ότι, δεν θέλει άλλες διευρυμένες συναντήσεις χωρίς αποτέλεσμα, αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη φιλοσοφία.
Δεν αρχίζουμε από το μηδέν
Το σημαντικότερο πολιτικό στοιχείο της δήλωσης Γκουτέρες είναι η ρητή αναφορά στις ήδη επιτευχθείσες συγκλίσεις. Η συγκεκριμένη διατύπωση επιτρέπει στην ελληνοκυπριακή πλευρά να υποστηρίζει ότι διασώθηκε το διαπραγματευτικό κεκτημένο μέχρι το Κραν Μοντανά και ότι δεν τίθεται θέμα νέας διαδικασίας στη βάση δύο κρατών ή κυριαρχικής ισότητας.
Ο Νίκος Χριστοδουλίδης ερμήνευσε τα αποτελέσματα της επίσκεψης ως επιβεβαίωση ότι η διαδικασία παραμένει προσηλωμένη στα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας, στις συγκλίσεις και στην επανέναρξη από το σημείο όπου σταμάτησαν οι συνομιλίες το 2017. Υποστήριξε, μάλιστα, ότι στη συνάντηση συζητήθηκε η ουσία του Κυπριακού για πρώτη φορά μετά το Κραν Μοντανά.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή. Ο Γκουτέρες δεν είπε ότι οι πλευρές βρίσκονται σήμερα ακριβώς στο σημείο όπου βρίσκονταν τον Ιούλιο του 2017. Η αναφορά του στο «τελευταίο μίλι» αποδίδει κυρίως την απαίτηση των πολιτών για συμβιβασμούς και πρόοδο. Δεν σημαίνει ότι οι εκκρεμότητες του Κραν Μοντανά έχουν παραμείνει παγωμένες στον χρόνο και ότι μπορούν απλώς να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις από την επόμενη παράγραφο.
Στα εννέα χρόνια που μεσολάβησαν δημιουργήθηκαν νέες πολιτικές πραγματικότητες, η Τουρκία υιοθέτησε επισήμως τη θέση των δύο κρατών, η εμπιστοσύνη μεταξύ των πλευρών υποχώρησε και το χάσμα γύρω από την πολιτική ισότητα, την αποτελεσματική συμμετοχή, την ασφάλεια και τις εγγυήσεις παραμένει μεγάλο. Η επίσκεψη Γκουτέρες δεν εξαφάνισε αυτές τις διαφορές. Απλώς δημιούργησε έναν διάδρομο, μέσα από τον οποίο μπορούν να επιχειρήσουν να τις διαχειριστούν.
Η «μεθοδολογία», η νέα μεγάλη διαπραγμάτευση
Η λέξη με το μεγαλύτερο βάρος στη δήλωση του Γενικού Γραμματέα δεν είναι ίσως η «ουσία», αλλά η «μεθοδολογία». Εκεί κρύβεται το πραγματικό παζάρι των επόμενων εβδομάδων ή μηνών.
Ο Τουφάν Ερχιουρμάν έχει παρουσιάσει ένα πλαίσιο τεσσάρων σημείων: επιβεβαίωση της πολιτικής ισότητας πριν από την έναρξη των συνομιλιών, διατήρηση των προηγούμενων συγκλίσεων, καθορισμένο χρονικό ορίζοντα και διασφάλιση ότι μια νέα αποτυχία δεν θα επαναφέρει απλώς τους Τουρκοκυπρίους στο σημερινό καθεστώς.
Τα δύο πρώτα σημεία μπορούν, τουλάχιστον θεωρητικά, να γεφυρωθούν. Η πολιτική ισότητα αποτελεί μέρος του πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών, αν και οι δύο πλευρές διαφωνούν ως προς την πρακτική εφαρμογή της. Η διατήρηση των συγκλίσεων αποτελεί ταυτόχρονα βασικό αίτημα της ελληνοκυπριακής πλευράς.
Τα δυσκολότερα ζητήματα είναι ο χρονικός περιορισμός και κυρίως το τι θα συμβεί σε περίπτωση νέου ναυαγίου. Η ελληνοκυπριακή πλευρά δύσκολα θα αποδεχθεί εξ αρχής μια φόρμουλα που θα μπορούσε να μεταφραστεί σε αναβάθμιση ή αναγνώριση του ψευδοκράτους εάν οι συνομιλίες αποτύχουν. Από την άλλη πλευρά, ο Ερχιουρμάν δεν θέλει να προσέλθει σε ακόμα μία ανοικτή διαδικασία, χωρίς χρονικό ή πολιτικό κόστος για την πλευρά που ενδεχομένως θα αποχωρήσει.
Ο Γκουτέρες δεν υιοθέτησε αυτούσιες τις τέσσερις απαιτήσεις της τουρκοκυπριακής πλευράς. Τις αναγνώρισε, όμως, ως θέματα που πρέπει να συζητηθούν πριν από τη νέα Πενταμερή. Με αυτόν τον τρόπο εξασφάλισε τη συναίνεση του Ερχιουρμάν, χωρίς να εγκαταλείψει τις συγκλίσεις και τα ψηφίσματα που επικαλείται η Λευκωσία.
Αυτή είναι και η ουσία του συμβιβασμού που προέκυψε: η ελληνοκυπριακή πλευρά παίρνει επιβεβαίωση ότι η διαδικασία δεν αλλάζει βάση, ενώ η τουρκοκυπριακή πλευρά παίρνει τη διαβεβαίωση ότι δεν θα κληθεί απλώς να επιστρέψει σε συνομιλίες με τους όρους και τη διαδικασία του παρελθόντος.
Τα ΜΟΕ ως τεστ και όχι ως υποκατάστατο λύσης
Η αναφορά στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, δείχνει ότι ο Γενικός Γραμματέας θεωρεί την έλλειψη εμπιστοσύνης μέρος του πολιτικού προβλήματος και όχι απλώς μια παράπλευρη δυσκολία. Ζήτησε μέτρα που θα έχουν πρακτικό αντίκτυπο στην καθημερινότητα των Κυπρίων, προτού προχωρήσει στη σύγκληση της νέας διάσκεψης.
Τα ΜΟΕ, ωστόσο, μπορούν να λειτουργήσουν με δύο εντελώς διαφορετικούς τρόπους. Μπορούν να δημιουργήσουν δυναμική, αποδεικνύοντας ότι οι δύο ηγέτες είναι σε θέση να συμφωνήσουν και να εφαρμόσουν κοινές αποφάσεις. Μπορούν, όμως, να μετατραπούν σε μια νέα ζώνη ατέρμονων διαπραγματεύσεων, μέσα στην οποία θα εγκλωβιστεί η ουσία του Κυπριακού.
Η δήλωση Γκουτέρες αφήνει ένα βαθμό ασάφειας ως προς το εάν η υλοποίηση συγκεκριμένων ΜΟΕ αποτελεί αυστηρή προϋπόθεση για τη σύγκληση της Πενταμερούς. Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης υποστήριξε ότι μια συμφωνία σε ΜΟΕ θα ήταν θετική, αλλά όχι προαπαιτούμενο. Αντίθετα, η συνολική διατύπωση του Γενικού Γραμματέα συνδέει σαφώς την προετοιμασία στα ΜΟΕ με την επιτυχία της νέας συνάντησης.
Η Μαρία Άνχελα Ολγκίν θα κληθεί συνεπώς να βρει τη χρυσή τομή, η οποία απαιτεί αρκετή πρόοδο στα ΜΟΕ ώστε να αποδειχθεί ότι υπάρχει λειτουργική συνεργασία, χωρίς αυτά να εξελιχθούν σε πρόσχημα αναβολής των συνομιλιών επί της ουσίας.
Πού οδεύουν τα πράγματα
Το πιθανότερο σενάριο δεν είναι μια άμεση Πενταμερής αρχές Σεπτεμβρίου, αλλά μια περίοδος εντατικής διπλωματικής προετοιμασίας. Η Ολγκίν θα επιχειρήσει να καταγράψει κοινή αντίληψη για τρία ζητήματα, δηλαδή ποιες συγκλίσεις εξακολουθούν να ισχύουν, πώς ερμηνεύεται η πολιτική ισότητα και με ποιον τρόπο θα οργανωθεί μια διαδικασία που θα είναι προσανατολισμένη σε αποτέλεσμα.
Παράλληλα, θα αναζητηθεί ένα μικρό αλλά ορατό πακέτο ΜΟΕ. Η εφαρμογή του θα χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη ότι υπάρχει πολιτική βούληση και ως δικαιολογία προς όλες τις πλευρές για το επόμενο βήμα.
Εφόσον αυτή η προετοιμασία αποδώσει, η νέα συνάντηση «5+1» δεν θα συγκληθεί απλώς για ανταλλαγή απόψεων. Θα επιδιωχθεί να ανακοινώσει την επανέναρξη επίσημων διαπραγματεύσεων, μαζί με συμφωνημένη αφετηρία, διαδικασία και πιθανόν κάποιο χρονοδιάγραμμα. Ο ίδιος ο Γκουτέρες ξεκαθάρισε ότι διαθέτει τη συναίνεση των πλευρών και των εγγυητών για μια νέα διευρυμένη συνάντηση, αλλά δεν καθόρισε ημερομηνία ούτε προανήγγειλε συνάντηση τον Σεπτέμβριο.
Το «κλειδί», πάντως, παραμένει η Τουρκία. Η εκλογή Ερχιουρμάν απομάκρυνε από την τουρκοκυπριακή ηγεσία τη ρητορική της απόλυτης προσήλωσης στα δύο κράτη και επανέφερε τη δυνατότητα συζήτησης μιας ομοσπονδιακής διευθέτησης. Η Άγκυρα, όμως, εξακολουθεί δημοσίως να υποστηρίζει τη λύση δύο κρατών και την κυριαρχική ισότητα.
Επομένως, η επίσκεψη Γκουτέρες δεν έλυσε τη βασική αντίφαση. Την παρέκαμψε προσωρινά, αξιοποιώντας τις συγκλίσεις και τη συζήτηση περί μεθοδολογίας ως γέφυρα ανάμεσα στις δύο θέσεις.
Η συνολική αποτίμηση είναι συγκρατημένα θετική. Ο Γκουτέρες εμπόδισε την οριστικοποίηση του αδιεξόδου, επανέφερε το διαπραγματευτικό κεκτημένο και εξασφάλισε κατ’ αρχήν συναίνεση για μια νέα Πενταμερή. Δεν εξασφάλισε, όμως, ακόμη κοινό έδαφος για την επανέναρξη των συνομιλιών.
Το Κυπριακό δεν βρίσκεται πλέον στο σημείο του Κραν Μοντανά, ένα μίλι πριν από τη λύση. Βρίσκεται αρκετά πιο πίσω, δηλαδή ένα βήμα πριν από τη συμφωνία για το πώς θα επιστρέψει στο τελευταίο μίλι. Και αυτό ακριβώς θα κριθεί στην προετοιμασία που αρχίζει τώρα.
