Η προσωπική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, έχει περάσει μήνες χτίζοντας επαφές με τις τεχνικές επιτροπές και την κοινωνία πολιτών και στις δύο πλευρές της Πράσινης Γραμμής. Ανάμεσά τους και πολλοί νέοι και νέες. Στον απόηχο της πρόσφατης επίσκεψης του Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο και των συναντήσεων του με τους δύο ηγέτες, παραμένει ένα ερώτημα που σπάνια απαντάται με ευκολία: πώς προσεγγίζει σήμερα η νέα γενιά της Κύπρου το ενδεχόμενο μιας λύσης, και τι θα ψήφιζε αν κάποτε βρεθεί μπροστά σε μια συγκεκριμένη πρόταση. Πρόκειται για μια γενιά που δεν έζησε ποτέ σε ενωμένο νησί, σε αντίθεση με τους γονείς και τους παππούδες της, και που καλείται να φανταστεί κάτι που δεν έχει υπάρξει ποτέ στη δική της αντίληψη.
Η επιτροπή για τη νεολαία
Στο ερώτημα αυτό απάντησε ο Χρήστος Παρμάκκης, μέλος της Διακοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής Νεολαίας, σε συνέντευξη στο ραδιόφωνο του Π και στην εκπομπή "Δεύτερη ματιά", την επόμενη ημέρα από την επίσκεψη Γκουτέρες. Μίλησε με τη γλώσσα της θεσμικής αισιοδοξίας. Είπε ότι η νεολαία στηρίζει και καλωσορίζει την προσπάθεια του Γενικού Γραμματέα, ότι υπάρχει πλήρης εμπιστοσύνη στην Ολγκίν, και ότι «τα άστρα ευθυγραμμίζονται» για να προχωρήσει κάτι ουσιαστικό. Ζήτησε οι νέοι να έχουν λόγο και στις επόμενες φάσεις, ακόμη και σε επίπεδο σύνθεσης 5+1, επικαλούμενος το ψήφισμα 2250 του Συμβουλίου Ασφαλείας για τον ρόλο της νεολαίας στην ειρηνοποίηση. Σημείωσε ότι η επιλογή του Γενικού Γραμματέα να έρθει ο ίδιος στο νησί δεν έγινε τυχαία, αλλά προϋπέθετε τη σιωπηρή συναίνεση των εγγυητριών δυνάμεων για επόμενα βήματα, και ότι η Επιτροπή συνεδριάζει τακτικά με την τουρκοκυπριακή πλευρά στο Λήδρα Πάλας, αποδεικνύοντας μέσα από τις εκθέσεις που καταλήγουν στο Συμβούλιο Ασφαλείας, ότι τέτοιου είδους μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης μπορούν να λειτουργήσουν όταν τους δίνεται χρόνος.
Ακαδημαϊκές έρευνες
Το ίδιο ερώτημα, πώς σκέφτεται πραγματικά η νέα γενιά, απασχολεί συστηματικά και την ακαδημαϊκή κοινότητα εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες. Το PRIO Cyprus Centre, διακοινοτικό ερευνητικό κέντρο με έδρα τη Λευκωσία από το 2005, έχει εκδώσει μεγάλο μέρος αυτής της βιβλιογραφίας. Ήδη από το 2015, μελέτη των Hatay και Χαραλάμπους για λογαριασμό του Κέντρου, εξέτασε τις στάσεις φοιτητών της «γενιάς μετά το Σχέδιο Ανάν», εκείνης δηλαδή που δεν ψήφισε στο δημοψήφισμα του 2004 αλλά μεγάλωσε μέσα στη σκιά του. Το 2020, έρευνα του Τζιχάν Ντιζνταρόγλου, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Φρίντριχ Έμπερτ, κατέγραψε συστηματικά, με τηλεφωνικές έρευνες και στις δύο κοινότητες, τις αντιλήψεις της νεολαίας για την πολιτική, την ειρήνη και τη διακοινοτική επαφή, ρητά συνδεδεμένη με το ψήφισμα 2250. Ο ίδιος ερευνητής συνέχισε το 2023 συγκρίνοντας τις απόψεις ντόπιων και ομογενών νέων, και το 2024 εξετάζοντας την καθημερινή εμπειρία, πέρα από τις επίσημες διαπραγματεύσεις. Φέτος, μία νέα συγκριτική μελέτη του ίδιου με τους Ίλχαν Τζαν Ονζέν και Οζγκεχάν Σενγιούβα εξέτασε ειδικά πώς μια γενιά που έχει μεγαλώσει εξ ολοκλήρου μέσα στη διαίρεση, αντιλαμβάνεται τη διακοινοτική επαφή και την προοπτική ενός δημοψηφίσματος επανένωσης. Αντίστοιχο ενδιαφέρον έχει καταγραφεί και στην άλλη πλευρά της Πράσινης Γραμμής, με μελέτη των Özgür, Köprülü και Reuchamps το 2017 για το πώς η επόμενη γενιά στα κατεχόμενα οραματίζεται τη μοιρασμένη εξουσία και τη δική της ταυτότητα. Το ότι η έρευνα αυτή συνεχίζεται αδιάκοπα, με νέες δημοσιεύσεις σχεδόν κάθε χρόνο, δείχνει πόσο ζωντανό παραμένει το ερώτημα, ακόμη και όταν η επίσημη διαδικασία μοιάζει παγωμένη.
Το εκπαιδευτικό σύστημα
Σε συνέντευξή του στον «Π» πέρυσι, ο καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου Γιάννης Παπαδάκης είχε τοποθετήσει το βάρος αλλού. Στο πόσο λίγα γνωρίζουν πραγματικά οι νέοι για την ιστορία του τόπου τους, όχι από δική τους αδιαφορία αλλά επειδή έτσι τους τη δίδαξε το εκπαιδευτικό σύστημα, και στο πόσο δύσκολο παραμένει να χωρέσει στη λέξη «Κύπριος» και ο Τουρκοκύπριος. Είχε επισημάνει ότι και οι δύο κοινότητες μεγαλώνουν τα παιδιά τους με παράλληλα, αμοιβαία αποκλειστικά αφηγήματα θυματοποίησης, και ότι κάτι τέτοιο δεν αλλάζει με διακηρύξεις αλλά με χρόνια δουλειάς σε σχολεία και βιβλία της ιστορίας.
Τι θα ψήφιζαν σήμερα
Λίγες μέρες πριν την κάθοδο του ΓΓ, τρεις νέοι, ηλικίας 27 και 28 ετών, ρωτήθηκαν σε ένα τυπικό πλαίσιο τι θα ψήφιζαν αν κάποτε βρεθούν μπροστά σε μια συγκεκριμένη πρόταση λύσης. Πριν καν απαντήσουν σε αυτό, δήλωσαν ότι δεν περίμεναν τίποτα ουσιαστικό από την επικείμενη επίσκεψη Γκουτέρες. Δεν έβλεπαν πραγματική κινητικότητα στο Κυπριακό, και το ενδεχόμενο να τους προταθεί κάτι συγκεκριμένο μέσα σε ένα με δύο χρόνια τους φάνηκε μακρινό.
Η αιτιολόγηση παρέπεμπε ευθέως στο δημοψήφισμα του 2004, ένα γεγονός που δεν έζησαν οι ίδιοι ως ενήλικες, αλλά που θεωρούν παρακαταθήκη προς τη γενιά τους. Πιστεύουν ότι τότε η πρόταση δεν εξηγήθηκε επαρκώς στην κοινή γνώμη και ότι πολλοί ψήφισαν με βάση τον φόβο ή την παρόρμηση, χωρίς πλήρη κατανόηση αυτού που είχαν μπροστά τους. Και οι τρεις ήταν κατηγορηματικοί ότι, αν ποτέ έρθει η στιγμή, θα ήθελαν να μελετήσουν τη λύση ενδελεχώς, με πλήρη επίγνωση του τι θα υπέγραφαν και ποιον θα δέσμευαν.
Η συζήτηση κύλησε στη συνέχεια στα πρακτικά ζητήματα, τις εγγυήσεις, την ενδεχόμενη ένταξη στο ΝΑΤΟ, το περιουσιακό. Η κύρια ανησυχία τους, ωστόσο, δεν αφορούσε το νομικό πλαίσιο, αλλά τον τρόπο εφαρμογής: πώς θα γινόταν στην πράξη η μετάβαση, σε ποιο χρονοδιάγραμμα, σταδιακά ή απότομα. Κανείς από τους τρεις δεν αμφισβήτησε την ανάγκη μιας λύσης. Αυτό που αμφισβήτησαν ήταν η ιδέα ότι μπορεί να τους ζητηθεί να αποφασίσουν βιαστικά, όπως πιστεύουν ότι ζητήθηκε από τους γονείς τους το 2004.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν ήταν όμως κάποια επιμέρους ένσταση, αλλά η πλήρης απουσία αισιοδοξίας από τρεις ανθρώπους που παρακολουθούν συστηματικά την επικαιρότητα και συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο. Όλη τη δική τους ζωή, και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής των γονιών τους, η Κύπρος βρίσκεται σε μια κατάσταση «εύθραυστης ειρήνης». Μία κατάσταση που δεν θεωρούν δίκαιη και δεν τους ικανοποιεί, αλλά απλά είναι το μόνο «καθεστώς» που γνώρισαν ποτέ και έμαθαν να ζουν μαζί του. Δεν απορρίπτουν την ιδέα μιας λύσης, αλλά είναι μια γενιά στην οποία δεν δόθηκε ποτέ αρκετή ελπίδα ώστε να μπορεί να φανταστεί πραγματικά πώς θα έμοιαζε ένα ειρηνικό μέλλον. Ανάμεσα στη θεσμική αβεβαιότητα και στη συγκρατημένη καχυποψία μιας γενιάς που δεν έμαθε ποτέ να ελπίζει, μοιάζει να βρίσκεται σήμερα το πραγματικό μέγεθος του Κυπριακού.
