Ο Γκουτέρες φεύγει, η Ολγκίν επιχειρεί να διασώσει τις συγκλίσεις και οι δύο ηγέτες ξανακάθονται στο τραπέζι. Το ερώτημα παραμένει. Υπάρχει πραγματική πορεία προς διαπραγμάτευση ή απλώς συντηρείται μια διαδικασία που εξυπηρετεί διαφορετικές ανάγκες όλων των εμπλεκομένων;
Στη Νέα Υόρκη αυτές τις ημέρες συζητούν περισσότερο για τον διάδοχο του Αντόνιο Γκουτέρες παρά για το έργο που θα προλάβει να ολοκληρώσει ο ίδιος μέχρι το τέλος της θητείας του. Και αυτό από μόνο του λέει πολλά. Η δεύτερη πενταετία του λήγει την 31η Δεκεμβρίου 2026 και η μάχη της διαδοχής έχει ήδη μεταφερθεί στο πραγματικό κέντρο εξουσίας του ΟΗΕ, το Συμβούλιο Ασφαλείας. Οκτώ υποψήφιοι διεκδικούν πλέον τη θέση και οι άτυπες ψηφοφορίες βρίσκονται σε εξέλιξη.
Η αντιπαράθεση, μάλιστα, ΗΠΑ και Ρωσίας με την πρόεδρο της Γενικής Συνέλευσης, Αναλένα Μπέρμποκ, είναι αποκαλυπτική του συσχετισμού δυνάμεων. Ουάσιγκτον και Μόσχα την κατηγόρησαν ότι επιχειρεί να διευρύνει τον ρόλο της Γενικής Συνέλευσης στη διαδικασία επιλογής. Η ουσία της ένστασής τους είναι απλή αφού το άρθρο 97 του Καταστατικού Χάρτη προβλέπει ότι ο Γενικός Γραμματέας διορίζεται από τη Γενική Συνέλευση κατόπιν σύστασης του Συμβουλίου Ασφαλείας. Στην πράξη, δηλαδή, χωρίς τη συναίνεση των πέντε μονίμων μελών δεν υπάρχει Γενικός Γραμματέας.
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη αντίφαση που συνοδεύει την αποχώρηση Γκουτέρες. Μπορεί να είναι υπερβολικό να χαρακτηριστεί αντικειμενικά ως «ο πιο αδύναμος Γενικός Γραμματέας στην Ιστορία», όμως αποχωρεί έχοντας βιώσει, ίσως περισσότερο από πολλούς προκατόχους του, τη συρρίκνωση της πολιτικής ισχύος του αξιώματος. Στην Ουκρανία, στη Γάζα, στο Ιράν και στις μεγάλες κρίσεις της εποχής, τις αποφάσεις δεν τις παίρνει ο Γενικός Γραμματέας. Τις παίρνουν οι μεγάλες δυνάμεις, συχνά έξω από τον ΟΗΕ ή μπλοκάροντας η μία την άλλη μέσα στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Ο Γκουτέρες μπορούσε να προειδοποιεί, να μεσολαβεί, να καταγγέλλει, αλλά πολύ δύσκολα να επιβάλλει εξελίξεις.
Χρονικό περιθώριο
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον πρέπει να ιδωθεί και η τελευταία προσπάθεια στο Κυπριακό. Για τον απερχόμενο Γενικό Γραμματέα υπάρχει ένα περιορισμένο χρονικό παράθυρο ώστε να παραδώσει τουλάχιστον μια διαδικασία που κινείται και όχι ακόμη έναν παγωμένο φάκελο στον διάδοχό του. Αυτό δεν σημαίνει ότι σχεδιάζεται κάποια θεαματική πρωτοβουλία. Αντίθετα, η Μαρία Άνχελα Ολγκίν εμφανίζεται εξαιρετικά προσεκτική. Έχει καταστήσει σαφές ότι ο ΟΗΕ δεν θέλει ακόμη μία διευρυμένη συνάντηση που θα καταλήξει σε αποτυχία και θεωρεί τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης απαραίτητη προϋπόθεση για το επόμενο «5+1».
Γι’ αυτό και η σημαντικότερη δουλειά αυτή τη στιγμή γίνεται μακριά από τις κάμερες. Ο Καναδός συνταγματολόγος, Τζον Μακάρι, που επιστράτευσε ο ΟΗΕ, μαζί με άλλους ειδικούς, επιχειρεί να αποτυπώσει σε ένα ενιαίο έγγραφο τις συγκλίσεις που επιτεύχθηκαν μέχρι και το Κραν Μοντανά. Η Ολγκίν έχει εξηγήσει ότι οι συγκλίσεις αυτές δεν πρέπει να ξανανοίξουν μία προς μία, διότι τότε η διαδικασία μπορεί να οδηγηθεί σε χρόνια νέας διαπραγμάτευσης για πράγματα που θεωρούνταν ήδη κεκτημένα. Το έγγραφο, όταν ολοκληρωθεί, θα δοθεί στις δύο πλευρές και στις 3 Εγγυήτριες Δυνάμεις και θα αποτελέσει ουσιαστικά το τεστ για το κατά πόσον υπάρχει κοινό έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί, πράγματι, να ξαναρχίσει διαπραγμάτευση.
Εδώ, όμως, αρχίζουν τα δύσκολα. Η συνάντηση Χριστοδουλίδη – Έρχιουρμαν στις 26 Αυγούστου μπορεί να παράξει μια μικρή συμφωνία, κυρίως στο θέμα των οδοφραγμάτων. Εάν υπάρξει αποτέλεσμα, ο ΟΗΕ θα μπορεί να το παρουσιάσει ως απόδειξη ότι οι δύο πλευρές είναι ικανές να παράγουν συμφωνίες και να προχωρήσει προς μία ακόμη διευρυμένη συνάντηση. Μέχρι σήμερα, όμως, ακόμη και το ζήτημα των διελεύσεων παραμένει μπλοκαρισμένο. Παρότι υπάρχει πλέον συμφωνία επί της αρχής για συχνότερες συναντήσεις των δύο ηγετών, οι δύο ηγέτες θα συναντηθούν ένα μήνα μετά την επίσκεψη του ΓΓ του ΟΗΕ στην Κύπρο!
Ελάχιστη μεταβολή
Το βασικότερο πρόβλημα είναι ότι πίσω από την κινητικότητα δεν διακρίνεται ακόμη μεταβολή των στρατηγικών θέσεων. Η Τουρκία εξακολουθεί δημοσίως να στηρίζει τη θέση των δύο κρατών. Ο ίδιος ο Έρχιουρμαν, παρότι εμφανίζεται σαφώς περισσότερο διαλλακτικός και προσανατολισμένος στη διαπραγμάτευση από τον προκάτοχό του, αναγνωρίζει ανοικτά ότι ούτε «5+1» μπορεί να γίνει χωρίς την Τουρκία ούτε συμφωνία μπορεί να τεθεί σε εφαρμογή χωρίς τη συγκατάθεσή της. Αυτό είναι ίσως το κρισιμότερο δεδομένο, ότι δηλαδή η αλλαγή ύφους στα κατεχόμενα δεν ισοδυναμεί κατ’ ανάγκην με αλλαγή της στρατηγικής της Άγκυρας.
Ταυτόχρονα, η λεγόμενη οικοδόμηση εμπιστοσύνης προσκρούει στην καθημερινή πολιτική της αντιπαράθεσης. Η καταγγελία Έρχιουρμαν ότι το κυπριακό Υπουργείο Εξωτερικών τηλεφωνούσε σε πρεσβείες για να αποτρέψει συμμετοχή διπλωματών σε ενημέρωση της τουρκοκυπριακής πλευράς, επιβεβαιώθηκε από διπλωματικές πηγές. Παράλληλα, η Λευκωσία κινητοποιήθηκε ώστε να αποσυρθεί η σερβική EXIT από μουσικό φεστιβάλ στο Κάστρο της Κερύνειας, κάτι που επετεύχθη. Από την οπτική της Κυπριακής Δημοκρατίας πρόκειται για αυτονόητη πολιτική αποτροπής ενεργειών που μπορεί να αναβαθμίσουν το κατοχικό καθεστώς. Από την οπτική Έρχιουρμαν, όμως, είναι ιδανικό επιχείρημα για να υποστηρίξει ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά μιλά για εμπιστοσύνη στο τραπέζι και διεξάγει πολιτική απομόνωσης έξω από αυτό.
Τεχνητή κινητικότητα;
Κάπου εδώ τίθεται το πραγματικό ερώτημα: είναι η σημερινή κινητικότητα ουσιαστική ή τεχνητή; Η απάντηση ίσως είναι ότι είναι πραγματική ως διαδικασία, αλλά δεν διαθέτει ακόμα πολιτική δυναμική. Ο Γκουτέρες θέλει να φύγει έχοντας προσπαθήσει. Η Ολγκίν θέλει να δημιουργήσει κάτι πιο στέρεο από ακόμη μία φωτογραφία πέντε πλευρών γύρω από ένα τραπέζι. Ο Έρχιουρμαν θέλει διαπραγμάτευση αλλά κινείται μέσα στα όρια που καθορίζει η υποτελής σχέση των Τουρκοκυπρίων με την Άγκυρα. Η Τουρκία έχει πολύ μεγαλύτερα γεωπολιτικά μέτωπα να διαχειριστεί και δεν έχει δείξει μέχρι στιγμής την πολιτική μετατόπιση που απαιτεί μια ομοσπονδιακή λύση. Η Αθήνα στηρίζει τη διαδικασία, αλλά δεν εμφανίζεται ως ο παίκτης που επιχειρεί να την κινήσει αποφασιστικά, φοβούμενη μην καεί για ακόμα μια φορά.
Υπάρχει βέβαια και ο Νίκος Χριστοδουλίδης. Για τον Πρόεδρο η κινητικότητα έχει αναμφίβολα και πολιτική αξία. Ένας Πρόεδρος που εμφανίζεται να επαναφέρει το Κυπριακό στο διεθνές προσκήνιο, να φέρνει τον ίδιο τον Γενικό Γραμματέα στην Κύπρο και να κρατά ανοικτό τον διάλογο, μπορεί να αξιοποιήσει πολιτικά αυτή την εικόνα ενόψει του 2028, ακόμη και αν δεν υπάρξει λύση. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η προσπάθειά του είναι προσχηματική. Δημιουργεί, όμως, ένα ενδιαφέρον πολιτικό παράδοξο, ότι η διαδικασία μπορεί να είναι χρήσιμη ακόμη και χωρίς αποτέλεσμα.
Αυτός είναι και ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Να αρχίσει ξανά το Κυπριακό να παράγει συναντήσεις, δηλώσεις, έγγραφα, επισκέψεις και πενταμερείς, χωρίς να παράγει πραγματικά αποτελέσματα. Να έχουμε, δηλαδή, κινητικότητα αρκετή ώστε όλοι να μπορούν να ισχυρίζονται ότι προσπαθούν, αλλά όχι αρκετή ώστε οποιοσδήποτε να υποχρεωθεί να πάρει τις δύσκολες αποφάσεις. Το έργο αυτό το είδαμε πολλές φορές.
Θα υπάρξει ρωγμή;
Η 26η Αυγούστου θα δείξει εάν υπάρχει έστω η πρώτη μικρή ρωγμή σε αυτό το σχήμα. Τα οδοφράγματα δεν λύνουν το Κυπριακό. Μπορούν όμως να αποδείξουν εάν οι δύο πλευρές είναι σήμερα σε θέση να συμφωνήσουν ακόμη και στα εύκολα. Διότι αν δεν μπορούν να συμφωνήσουν ούτε σε αυτά, τότε το μεγάλο έγγραφο των συγκλίσεων μπορεί τελικά να καταγράψει όχι πόσο κοντά βρέθηκαν κάποτε οι δύο κοινότητες, αλλά πόσο μακριά εξακολουθούν να βρίσκονται σήμερα. Αν πέτυχε κάτι ο Αντόνιο Γκουτέρες κατά την επίσκεψή του στην Κύπρο στο τέλος Ιουλίου 2026, είναι να φορτώσει τις όποιες εξελίξεις ή μη εξελίξεις στο Κυπριακό στις πλάτες των δύο ηγετών. Δεν ζήτησε από τους κυρίους Χριστοδουλίδη και Έρχιουρμαν να λύσουν το Κυπριακό. Τους ζήτησε να ανοίξουν 2-3 οδοφράγματα. Αν στις 26 Αυγούστου αυτό δεν γίνει κατορθωτό, γιατί στ' αλήθεια να ασχοληθεί ξανά κάποιος με το Κυπριακό;
