«Η πολιτική επικοινωνία δεν οργανώνεται πλέον κυρίως γύρω από θεσμούς, κόμματα και δημοσιογραφικά φίλτρα αλλά γύρω από πλατφορμοποιημένα περιβάλλοντα που λειτουργούν ως ιδιωτικοποιημένες υποδομές δημόσιας ορατότητας», δηλώνει στον «Π» ο Λέανδρος Σαββίδης, κοινωνιολόγος της Τεχνολογίας και επίκουρος καθηγητής Οργανωσιακής Θεωρίας στο Alexander College, περιγράφοντας μια βαθιά μετατόπιση που, όπως λέει, αλλάζει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο διακινείται η πολιτική αλλά και το ίδιο το υλικό υπόβαθρο της δημόσιας σφαίρας.
Η συζήτηση με αφορμή την εμφάνιση πολιτικών φαινομένων όπως το κόμμα της Άμεσης Δημοκρατίας δεν περιορίζεται σε αυτό καθαυτό το παράδειγμα αλλά επεκτείνεται στο ευρύτερο κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδύονται τέτοιες πρωτοβουλίες, στην Κύπρο και διεθνώς, καθώς και στους κινδύνους που ενδέχεται να ενέχουν για τη λειτουργία των ουσιαστικών δημοκρατικών διαδικασιών.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο πολίτης εμφανίζεται ως αυτόνομο άτομο που «συμμετέχει» μέσα από προφίλ, όμως η συμμετοχή αυτή, όπως υποστηρίζει, αποσπά την πολιτική από συλλογικές μορφές οργάνωσης και τη μεταφέρει στο επίπεδο της ατομικής έκφρασης.
Ερωτηθείς κατά πόσο έχει αλλάξει η φύση της πολιτικής επικοινωνίας με την κυριαρχία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ο Λέανδρος Σαββίδης απαντά καταφατικά. Όπως εξηγεί, η μεταβολή δεν αφορά απλώς τα εργαλεία επικοινωνίας αλλά το ίδιο το υλικό περιβάλλον μέσα στο οποίο παράγεται, διανέμεται και βιώνεται η πολιτική.
Η πολιτική επικοινωνία, σημειώνει, δεν οργανώνεται πλέον κυρίως γύρω από θεσμούς, κομματικούς μηχανισμούς και δημοσιογραφικές διαμεσολαβήσεις, όπως συνέβαινε τις προηγούμενες δεκαετίες, αλλά γύρω από πλατφόρμες που λειτουργούν ως ιδιωτικοποιημένες υποδομές δημόσιας ορατότητας. Αυτό σημαίνει ότι η πολιτική παύει να είναι μόνο λόγος και πρόγραμμα και μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε διαρκή διαχείριση προσοχής, ρυθμού και παρουσίας.
Συνδέει αυτή τη μετατόπιση με την οικονομική βάση των ίδιων των πλατφορμών. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επισημαίνει, δεν είναι ουδέτεροι χώροι έκφρασης αλλά εμπορικές υποδομές που ανήκουν σε συγκεντρωμένα εταιρικά μορφώματα και λειτουργούν μέσα σε παγκόσμιες αλυσίδες αξίας και ανταγωνισμούς τεχνολογικής ηγεμονίας. Άρα, η πολιτική επικοινωνία δεν αναπτύσσεται σε ουδέτερο πεδίο αλλά μέσα σε συστήματα που έχουν ως κύριο στόχο την εμπορευματοποίηση της προσοχής και των δεδομένων.
Κατά τον κ. Σαββίδη, η ιστορική υπόσχεση των ψηφιακών Μέσων ως χώρων ελευθερίας και οριζόντιας επικοινωνίας εξακολουθεί να υπάρχει ως ιδέα, όμως συνυπάρχει με την πραγματικότητα της συγκέντρωσης ισχύος, της επιτήρησης και της εμπορικής εκμετάλλευσης. Οι ίδιες τεχνολογικές υποδομές, που παρουσιάζονται ως εργαλεία συμμετοχής, λειτουργούν ταυτόχρονα ως μηχανισμοί ελέγχου της πληροφορίας, της ορατότητας και της πολιτικής ατζέντας.
Σε μικρότερες αγορές, όπως η κυπριακή, προσθέτει, η εξάρτηση από αυτές τις πλατφόρμες είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς η δημόσια συζήτηση διαμεσολαβείται έντονα από λίγες ψηφιακές διεπαφές, ενώ οι τοπικοί θεσμοί δεν διαθέτουν ανάλογη υλική και τεχνολογική ισχύ για να ισορροπήσουν αυτή την εξάρτηση.
Ο αλγόριθμος και η ορατότητα
Αναφερόμενος στον ρόλο του αλγορίθμου, ο κ. Σαββίδης υποστηρίζει ότι δεν πρόκειται απλώς για έναν τεχνικό μηχανισμό επιλογής περιεχομένου. Όπως λέει, ο αλγόριθμος αποτελεί τεχνολογική μορφή ιεράρχησης της ορατότητας, βασισμένης σε κριτήρια εμπλοκής, χρόνου παραμονής, αλληλεπίδρασης και εμπορικής αξιοποίησης.
Με αυτό τον τρόπο, εξηγεί, η πολιτική ατζέντα δεν εμφανίζεται απλώς στο δημόσιο πεδίο αλλά διαμορφώνεται εκ των προτέρων μέσα από τις ίδιες τις υποδομές που αποφασίζουν τι αξίζει να δει κάποιος και τι όχι. Περιεχόμενο που προκαλεί άμεσα συναίσθημα, σύγκρουση, φόβο ή ταύτιση τείνει να αποκτά προτεραιότητα, ενώ πιο σύνθετες, αργές και δομικές αναλύσεις περιθωριοποιούνται.
Διευκρινίζει πάντως ότι αυτό δεν σημαίνει πως τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης έχουν πάψει να παίζουν ρόλο. Αντιθέτως, εξακολουθούν να ορίζουν σε σημαντικό βαθμό την επίσημη πολιτική ατζέντα και να διαθέτουν θεσμική ισχύ νομιμοποίησης. Ωστόσο, αντλούν πλέον όλο και περισσότερο υλικό, ρυθμό και «παλμό» από τις ίδιες τις πλατφόρμες, παρακολουθώντας τάσεις, hashtags και αντιδράσεις, τις οποίες επανεντάσσουν στη δική τους ειδησεογραφική ατζέντα.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο κ. Σαββίδης στέκεται ιδιαίτερα στην «ιδεολογία του πραγματικού χρόνου». Η πολιτική, λέει, παρουσιάζεται σαν κάτι που εξελίσσεται συνεχώς και άμεσα, απαιτώντας αδιάκοπη παρακολούθηση και στιγμιαία αντίδραση. Όμως αυτή η αίσθηση είναι σε μεγάλο βαθμό κατασκευασμένη.
Η πολιτική ως επικοινωνιακό προϊόν
Στο ερώτημα κατά πόσο η πολιτική μετατρέπεται σε επικοινωνιακό προϊόν λόγω της τεχνολογίας, η απάντηση του Λέανδρου Σαββίδη είναι σαφής: «Σε πολύ μεγάλο βαθμό».
Όπως εξηγεί, η πολιτική σήμερα παράγεται όλο και περισσότερο ως συσκευασμένη μορφή: σύντομα βίντεο, εύληπτα συνθήματα, στιγμιαία συναισθηματικά frames, reels, thumbnails και hashtags.
Σύμφωνα με τον ίδιο, το πολιτικό μήνυμα πρέπει πλέον να είναι ανακυκλώσιμο, οπτικοποιήσιμο, στοχεύσιμο και χορηγήσιμο. Η επιτυχία του μετριέται όλο και λιγότερο με όρους συλλογικής επεξεργασίας ή κοινωνικής αποτελεσματικότητας και όλο και περισσότερο με όρους απόδοσης: προβολές, αντιδράσεις, διάχυση, engagement.
Αυτή η διαδικασία, λέει, ενισχύει τη μετατροπή της πολιτικής σε branding. Δεν προωθούνται μόνο θέσεις και προγράμματα αλλά και πρόσωπα ως φορείς ύφους, αισθητικής και ταυτότητας. Οι πολιτικοί δρώντες επιδιώκουν να κατασκευάσουν μια εικόνα αυθεντικότητας, οικειότητας και συναισθηματικής εγγύτητας, η οποία λειτουργεί ως βασικό στοιχείο πολιτικής πειθούς.
Η κυπριακή ευαλωτότητα
Σε ό,τι αφορά την παραπληροφόρηση ο Λέανδρος Σαββίδης θεωρεί ότι το κυπριακό πολιτικό σύστημα είναι σημαντικά ευάλωτο αλλά διευκρινίζει ότι δεν πρόκειται για εντελώς νέο φαινόμενο. Η παραπληροφόρηση, υπενθυμίζει, υπήρχε ιστορικά σε όλες τις μορφές επικοινωνίας. Αυτό που έχει αλλάξει σήμερα είναι η κλίμακα, η ταχύτητα, η μορφή και κυρίως οι συνθήκες μέσα στις οποίες οι πολίτες καλούνται να την αναγνωρίσουν.
Στο σύγχρονο περιβάλλον, εξηγεί, η πληροφορία παράγεται και κυκλοφορεί μέσα από ένα αδιάκοπο και πολυεπίπεδο δίκτυο πλατφορμών, μέσων και λογαριασμών, όπου η διάκριση ανάμεσα σε αξιόπιστη και μη αξιόπιστη πληροφορία γίνεται όλο και δυσκολότερη. Η αλγοριθμική ιεράρχηση, η ταχύτητα διάχυσης και η αισθητικοποίηση του περιεχομένου δημιουργούν ένα περιβάλλον υπερπληροφόρησης, στο οποίο το άτομο καλείται να λειτουργήσει ως αυτόνομος αξιολογητής, χωρίς πάντα να διαθέτει τον χρόνο, τα μέσα ή τα συλλογικά εργαλεία για να το πετύχει.
Για την Κύπρο ειδικότερα, αναφέρει ότι η ευαλωτότητα ενισχύεται από συγκεκριμένα δομικά χαρακτηριστικά: το μικρό και πυκνά διασυνδεδεμένο μιντιακό σύστημα, την έντονη προσωποποίηση της πολιτικής, τις ισχυρές σχέσεις διαμεσολάβησης ανάμεσα σε κόμματα και Μέσα, αλλά και ένα γεωπολιτικό περιβάλλον που καθιστά τη δημόσια συζήτηση ιδιαίτερα ευαίσθητη σε εθνικά και διεθνή αφηγήματα.
Η υπόσχεση
Σχολιάζοντας την προώθηση της ιδέας της άμεσης δημοκρατίας μέσω ψηφιακών εργαλείων από ορισμένους κομματικούς σχηματισμούς, ο κ. Σαββίδης εμφανίζεται επιφυλακτικός. Όπως λέει, η χρήση ψηφιακών εφαρμογών δημιουργεί την εικόνα μιας διευρυμένης και άμεσης συμμετοχής, όμως δεν διασφαλίζει από μόνη της δημοκρατικές διαδικασίες.
Ειδική αναφορά κάνει στην περίπτωση της εφαρμογής «Agora», την οποία χρησιμοποιεί το κόμμα της «Άμεσης Δημοκρατίας». Η ίδια η ονομασία, σημειώνει, παραπέμπει συμβολικά στην αρχαία Ελλάδα και στην ιδέα της άμεσης δημοκρατίας. Όμως αυτή η ιστορική αναφορά, προσθέτει, αποκρύπτει τις υλικές συνθήκες εκείνης της εποχής, όπου η πολιτική συμμετοχή βασιζόταν σε αποκλεισμούς και σαφείς κοινωνικές ιεραρχίες. Αντίστοιχα, στη σύγχρονη εκδοχή, η ψηφιακή «αγορά» παραμένει τεχνολογική υποδομή που αναπτύσσεται, διαχειρίζεται και ελέγχεται από συγκεκριμένους δρώντες.
Κατά τον ίδιο, οι καταγγελίες για έλλειψη διαφάνειας, ζητήματα ανωνυμίας και πιέσεις από ρυθμιστικές Αρχές αναδεικνύουν ακριβώς αυτή την αντίφαση.
Ο δομικός κίνδυνος της χειραγώγησης
Στο ερώτημα αν η «ψηφιακή δημοκρατία» μπορεί εύκολα να γίνει αντικείμενο χειραγώγησης, ο κ. Σαββίδης απαντά πως ναι, και μάλιστα θεωρεί τον κίνδυνο δομικό.
Όπως εξηγεί, η ψηφιακή δημοκρατία είναι χειραγωγήσιμη επειδή βασίζεται σε υποδομές που συγκεντρώνουν δεδομένα, ταξινομούν συμπεριφορές, επιτρέπουν μικροστόχευση, ενισχύουν ορισμένες μορφές λόγου και αποκρύπτουν άλλες. Όταν η πολιτική επικοινωνία μεταφέρεται σε ιδιωτικές πλατφόρμες, η ίδια η δημοκρατική διαδικασία εξαρτάται από εμπορικούς κώδικες, αδιαφανή συστήματα προτίμησης και καθεστώτα διαχείρισης που δεν ελέγχονται συλλογικά.
Ιδιαίτερα επικίνδυνη θεωρεί τη στιγμή κατά την οποία η συμμετοχή ταυτίζεται με μετρήσεις και δεδομένα που λειτουργούν ως τρόπος εμπορευματικής κατανάλωσης. Τότε, σημειώνει, ο πολίτης παύει να αντιμετωπίζεται ως πολιτικό υποκείμενο και αξιολογείται ως σύνολο ιχνών και προτιμήσεων, δηλαδή ως στόχος συμπεριφορικής διαχείρισης.
Για τον ίδιο, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει ποιοι κατέχουν και διαχειρίζονται τα Μέσα μέσα από τα οποία οργανώνεται η δημόσια επικοινωνία, ποιοι ελέγχουν τα δεδομένα και ποιοι καθορίζουν τους κανόνες ορατότητας και συμμετοχής.
