Πόσο Ελληνίδα είναι η Έμιλυ Γιολίτη;

Είναι δικαίωμα του καθενός να διαφωνήσει με τις δηλώσεις της πρώην υπουργού Δικαιοσύνης Έμιλυς Γιολίτη, όπως αυτές διατυπώθηκαν στο podcast του Φειδία Παναγιώτου. Βεβαίως, άλλο διαφωνώ και άλλο ανοητολογώ, αφού αυτά τα δύο στην Κύπρο πολλές φορές ταυτίζονται. Τι είπε η κ. Γιολίτη; Διατύπωσε, μεταξύ άλλων, την άποψη ότι δεν συμφωνεί με την υιοθέτηση του Εθνικού Ύμνου της Ελλάδας από την Κύπρο επειδή η Κύπρος είναι μια ανεξάρτητη χώρα. Συμπλήρωσε επίσης ότι σε περίπτωση επανένωσης της Κύπρου δεν θα είχε πρόβλημα να ψηφίσει Τουρκοκύπριο για Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Κάποιοι για τις δηλώσεις αυτές την κατηγόρησαν για ανθελληνισμό και φιλοτουρκισμό. Κάποιοι περισσότερο συναισθηματικοί προέβησαν σε δακρύβρεκτες αναλύσεις για τη σημασία του Εθνικού Ύμνου στην προσπάθειά τους να αποδείξουν πόσο Έλληνες είναι. Η ίδια η κ. Γιολίτη απάντησε ότι «ο Εθνικός Ύμνος της Ελλάδας, ο Ύμνος εις την Ελευθερίαν, είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την ιστορία και τους αγώνες του Ελληνισμού. Οι ήρωες της ΕΟΚΑ αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν με την ελευθερία ως ύψιστο ιδανικό», για να προσθέσει: «Αυτήν την ιστορία την τιμώ, ούτε την αμφισβητώ ούτε την απαρνούμαι. Δεν παύω όμως να οραματίζομαι την ημέρα που μια πραγματικά ελεύθερη Κυπριακή Δημοκρατία, καρπός μιας αυθεντικής συμφωνίας Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων, θα μπορεί να αποκτήσει έναν κοινό ύμνο που θα εκφράζει την ελευθερία, τη δημοκρατία και την ειρηνική συνύπαρξη όλων των πολιτών της σε ένα ανεξάρτητο κράτος».

Εθνική ταυτότητα

Οι δηλώσεις της Έμιλυς Γιολίτη για κάθε σοβαρό πολίτη αυτής της χώρας με στοιχειώδεις γνώσεις ιστορίας δεν στοιχειοθετούν ούτε ανθελληνισμό ούτε φιλοτουρκισμό. Αν έχουν κάποια αξία είναι ότι θέτουν ένα πραγματικό και διαχρονικό ζήτημα της κυπριακής πολιτικής ζωής. Τη σχέση δηλαδή ανάμεσα στην ελληνική εθνική ταυτότητα της πλειονότητας των Κυπρίων και στην ανεξάρτητη κρατική υπόσταση της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Δυστυχώς, λόγω προβληματικής παιδείας, λόγω Εκκλησίας, λόγω πολιτικών αγκυλώσεων που προκαλεί το άλυτο Κυπριακό, φαίνεται δύσκολο σε μια μερίδα Ε/Κ να υιοθετήσει αυτό το οποίο λέει απλά, αλλά ουσιαστικά, η Έμιλυ Γιολίτη: «Ναι, είμαστε Έλληνες, όμως το κράτος μας είναι η Κύπρος», στο οποίο βέβαια ζουν, για να προσθέσω εγώ, και Τουρκοκύπριοι και Μαρωνίτες και Αρμένιοι και Καθολικοί και Βρετανοί και Εβραίοι και 40.000 Ρώσοι και Ουκρανοί.

Τι σημαίνει, τελικά, να είσαι Έλληνας;

Το θέμα της ελληνικότητας δεν είναι αμιγώς κυπριακό θέμα. Σε όλον τον ελληνικό χώρο υπάρχει ένα ακόμα μεγαλύτερο πρόβλημα, αφού ελάχιστοι μπορούν να περιγράψουν και να οριοθετήσουν τον όρο Έλληνας. Έλληνας είναι αυτός που μετέχει της ελληνικής παιδείας και εν γένει προάγει το ελληνικό πνεύμα ή αυτός που κρατά στα χέρια του ελληνικό διαβατήριο; Προφανώς, η ελληνικότητα δεν ταυτίζεται ούτε με εθνικούς ύμνους ούτε με σημαίες, ούτε με διαβατήρια που δηλώνουν την υπηκοότητα ενός πολίτη. Ο ελληνισμός προϋπήρχε της ίδρυσης του σύγχρονου ελληνικού κράτους το 1830 και των συμβόλων του και ιστορικά εκτεινόταν πολύ πέρα από τα γεωγραφικά του σύνορα. 

Οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Αλεξάνδρειας, της Σμύρνης και της Κύπρου και αργότερα της Αυστραλίας και των ΗΠΑ, δεν χρειάζονταν ελληνικό διαβατήριο για να είναι Έλληνες. Η γλώσσα, η ιστορική μνήμη, ο πολιτισμός, η συλλογική αυτοσυνείδηση, οι παραδόσεις και κυρίως η εξωστρέφεια συνέθεταν την εθνική τους ταυτότητα.

Αυτό σημαίνει ότι ένας Ελληνοκύπριος μπορεί να αισθάνεται απολύτως Έλληνας, να υπερασπίζεται την ελληνική του πολιτιστική κληρονομιά και ταυτόχρονα να θεωρεί ότι η Κύπρος πρέπει να διατηρεί πλήρη πολιτική και κρατική αυτονομία από την Αθήνα. Το ίδιο ισχύει για τους γερμανικής καταγωγής Αυστριακούς, για τους μισούς Βέλγους που είναι γαλλικής καταγωγής, για τους Γάλλους, τους Γερμανούς και τους Ιταλούς της Ελβετίας που δηλώνουν περήφανοι Ελβετοί με τη δική τους σημαία και τον δικό τους εθνικό ύμνο.

Ανόητος ανταγωνισμός

Συνεκδοχικά, η ελληνική εθνική συνείδηση και η κυπριακή κρατική ανεξαρτησία δεν είναι έννοιες ανταγωνιστικές. Το αντίθετο θα σήμαινε ότι για να είναι κανείς πραγματικά Έλληνας οφείλει να επιθυμεί την πολιτική υπαγωγή του στην Ελλάδα. Μια τέτοια ανόητη και ανιστόρητη αντίληψη θα απέκλειε από τον ελληνισμό ολόκληρα ιστορικά τμήματά του.

Η ιστορία της Κύπρου, εξάλλου, προσφέρει ένα ισχυρό επιχείρημα υπέρ της ανεξαρτησίας, ενώ υπάρχει μια ιστορική αντίφαση που συχνά παραβλέπεται από όσους αντιμετωπίζουν την κυπριακή ανεξαρτησία ως απόκλιση από τον ελληνισμό.

Ο αγώνας της ΕΟΚΑ το 1955-1959 είχε ως κεντρικό εθνικό στόχο την αυτοδιάθεση και την Ένωση με την Ελλάδα. Αυτό αποτελεί ιστορικό γεγονός και δεν μπορεί να διαγραφεί από τη συλλογική μνήμη των Ελληνοκυπρίων. Το πρόβλημα είναι ότι αυτός ο αγώνας, ακόμα και όταν έληξε αποτυγχάνοντας να πετύχει τον στόχο του, συντήρησε το αίτημα για Ένωση και μετά το 1960, δυναμιτίζοντας τα θεμέλια του νέου κράτους της Κυπριακής Δημοκρατίας. Το νέο κράτος υπονόμευσαν και οι Τ/Κ επαναφέροντας το ταξίμ, δηλαδή το αίτημα για διχοτόμηση της Κύπρου.

Οι αποφάσεις, εν ολίγοις, που οδήγησαν στην ίδρυση της ανεξάρτητης Κυπριακής Δημοκρατίας το 1960, με συνταγματικό πλαίσιο που αναγνώριζε την πολιτική συμμετοχή Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, υπονομεύθηκε αρχικά από τα γεγονότα του 1963-64 για να ακολουθήσει η τουρκική εισβολή του 1974.

Εδώ είναι αναγκαίος ένας κρίσιμος διαχωρισμός. Η ελληνική χούντα δεν ταυτιζόταν με τον ελληνικό λαό ή την πλειοψηφία των Ε/Κ, όπως και η πολιτική της τουρκικής κυβέρνησης δεν ταυτίζεται με κάθε Τουρκοκύπριο πολίτη, επομένως το αίτημα να μην καθορίζεται το μέλλον της Κύπρου ούτε από την Ελλάδα ούτε από την Τουρκία δεν είναι από μόνο του ανθελληνικό, είτε αντιτουρκικό. Μπορεί, αντιθέτως, να ερμηνευθεί ως συμπέρασμα που αντλείται από την ίδια την κυπριακή ιστορία.

Το θέμα όπως ηγέρθη έχει εν ολίγοις πολιτικό ενδιαφέρον αφού ανοίγει τη συζήτηση για το κατά πόσον μια επανενωμένη Κύπρος θα μπορούσε να συγκροτήσει μια κοινή πολιτειακή ταυτότητα, με τους πολίτες να κρίνονται με κριτήριο την ικανότητά τους και όχι αποκλειστικά την εθνοτική τους προέλευση.

Η θέση αυτή προκαλεί έναν εύλογο προβληματισμό. Χρειάζεται να απαντήσει πώς θα διασφαλίζονται τα δικαιώματα, η αντιπροσώπευση και η ασφάλεια των δύο κοινοτήτων. Αυτό ήταν το ζητούμενο όλων των προσπαθειών για λύση του Κυπριακού.

Εύλογες διαφωνίες

Η Έμιλυ Γιολίτη δεν είναι υπεράνω κριτικής. Μπορεί κάποιος να διαφωνεί με τις απόψεις της για τον εθνικό ύμνο, να θεωρεί ιστορικά ατυχείς ορισμένες εξισώσεις ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία ή να αμφισβητεί τη ρεαλιστικότητα της πολιτειακής αντίληψης που προτείνει.

Αυτή ίσως να ήταν μια σοβαρή πολιτική αντιπαράθεση, αλλά με ανοικτά χαρτιά. Μια αντιπαράθεση δηλαδή μεταξύ αυτών που θέλουν λύση του Κυπριακού μέσα από έναν συμβιβασμό με τους Τουρκοκύπριους και αυτών που δεν θέλουν λύση και αντιπροτείνουν διάφορα σε ιδιωτικές συζητήσεις χωρίς να έχουν το θάρρος της γνώμης τους. Υπάρχουν αυτοί που πιστεύουν ότι ο στόχος της ένωσης με την Ελλάδα είναι ακόμη εφικτός, υπάρχουν αυτοί που θέλουν δύο κράτη και διχοτόμηση της Κύπρου και τέλος αυτοί που υποστηρίζουν διατήρηση του status quo διότι πιστεύουν ότι κάποια στιγμή οι ισορροπίες θα ανατραπούν και θα διώξουμε τους Τούρκους από την Κύπρο. Κάποια στιγμή όλοι αυτοί πρέπει να σταματήσουν να κρύβονται και κυρίως να βρίζουν και να μας πουν καθαρά τι προτείνουν.

Εν κατακλείδι 

Η ελληνικότητα δεν είναι πιστοποιητικό πολιτικών φρονημάτων. Ούτε ο πατριωτισμός αποδεικνύεται από το πόσο πρόθυμα κάποιος καταγγέλλει έναν συμπολίτη του ως προδότη γιατί θέλει συνύπαρξη με τους Τ/Κ. Εξίσου προδότης εξάλλου μπορεί να θεωρηθεί και όποιος θέλει λύση δύο κρατών αφού αυτό συνεπάγεται παραχώρηση της Κερύνειας και της Καρπασίας διά της υπογραφής μας στην Τουρκία. 

Εν κατακλείδι, το σημαντικότερο ερώτημα που αναδεικνύει αυτή η αντιπαράθεση δεν είναι αν η Γιολίτη είναι αρκετά Ελληνίδα. Είναι αν έχουμε αποδεχθεί πραγματικά την Κυπριακή Δημοκρατία ως ανεξάρτητη πατρίδα όλων των πολιτών της ή αν, 66 χρόνια μετά την ίδρυσή της, εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε την κρατική της αυτονομία ως κάτι που χρειάζεται διαρκώς να απολογείται απέναντι στην εθνική μας ταυτότητα.