Η διαίρεση της κοινωνίας και οι παρενέργειες

Με τη νίκη του βιομηχανικού βορρά έναντι του αγροτικού νότου στον αμερικανικό Εμφύλιο (1861-1865), εδραιώθηκε τελεσίδικα στις ΗΠΑ το μοντέλο του επιχειρηματικού καπιταλισμού. Αξιοσημείωτο: Παρά την ταυτόχρονη αύξηση των αρμοδιοτήτων της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, οικοδομήθηκε μια κουλτούρα κατά του παρεμβατισμού στην οικονομία.

Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, αυτό μετεξελίχθηκε στο να θεωρείται «κομμουνιστική» οποιαδήποτε αύξηση των κοινωνικο-οικονομικών παρεμβάσεων του κράτους, και να επικρατήσει η αντίληψη ότι το «μοντέλο των δύο τρίτων» είναι το καλύτερο δυνατό: Δύο τρίτα της κοινωνίας σε καλή κατάσταση (ανώτερη και μεσαία τάξη) και ένα τρίτο αφημένο στη μοίρα του.

Με κάποιες εξαιρέσεις σε περιόδους κρίσεων, αυτό το μοντέλο δεν έτυχε σοβαρής αμφισβήτησης. Όμως, από τα τέλη του 20ού αιώνα και κατά τον 21ο, ουσιαστικά έπαψε να ισχύει: Υπήρξε υπερβολική συγκέντρωση πλούτου στο άνω τμήμα της ανώτερης τάξης, σε βάρος της μεσαίας· η οποία και συρρικνώθηκε.

Έτσι, στην πραγματικότητα, οι νέες οικονομικές συνθήκες δημιούργησαν ένα καθεστώς μοιράσματος της κοινωνίας στη μέση: Οι μισοί Αμερικανοί πολίτες κινούνται μεταξύ αμύθητου πλούτου (ένα 5%) και υποφερτής διαβίωσης και οι άλλοι μισοί μεταξύ δύσκολης επιβίωσης και εξαθλίωσης.

«Και τι μας ενδιαφέρει εμάς;»

Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα είναι πως μας ενδιαφέρει και πολύ μάλιστα. Επειδή:

(α) Ό,τι γίνεται στις ΗΠΑ μπορεί να θεωρηθεί δείκτης και προάγγελος τάσεων που αγγίζουν και πολλές άλλες χώρες.

(β) Παρά τις αβυσσαλέες διαφορές μεταξύ ΗΠΑ και Κύπρου (στα μεγέθη, στην ιστορία και στα οικονομικά μοντέλα), παρουσιάζουμε παρόμοιες τάσεις στο συγκεκριμένο.

(γ) Στις ΗΠΑ και σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες, το κλειδί για το προς τα πού θα πάνε τα πράγματα ήταν και είναι το θεσμικό βάθος και η ρυθμιστική ισχύς του κράτους. Με άλλα λόγια, το τι έγινε στις ΗΠΑ αφορά λιγότερο τους Σουηδούς, τους Ολλανδούς, τους Αυστριακούς και τους Κροάτες (που έχουν παράδοση κοινωνικής αποδοχής του κρατικού ρυθμιστικού παρεμβατισμού και άρα διαθέτουν αναχώματα)· και αφορά περισσότερο τους Ελληνοκυπρίους, που δεν έχουν αυτή την παράδοση και τα θεσμικά αναχώματα.

Η ελληνοκυπριακή κοινωνία, τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, ήταν κοινωνία δύο τρίτων –και μάλιστα το κράτος επιδείκνυε πολύ λιγότερη αναλγησία για την τύχη του κάτω ενός τρίτου, απ’ ό,τι σε άλλες χώρες. Σήμερα, με τις νέες συνθήκες και τρόπους πλουτισμού, καθώς και με την εδραίωση της κυνικής επιρροής του άνω 5% στο πολιτικό σύστημα, παύει να είναι κοινωνία των δύο τρίτων.

Οι διαφορές σήμερα

Ο Αβέρωφ Νεοφύτου υπήρξε διαπρύσιος κήρυκας του περιορισμένου κρατικού παρεμβατισμού και υπέρμαχος της ιδιωτικής πρωτοβουλίας ως λύση για τα πάντα· σε όλη του την πολιτική σταδιοδρομία. Οι διακηρύξεις και «προγραμματικές θέσεις» του των τελευταίων εβδομάδων βρίσκονται στον αντίποδα.

Βεβαίως και υπάρχουν προεκλογικές σκοπιμότητες. Όμως, εύλογα μπορεί να υποθέσει κάποιος ότι κινείται τώρα στην αντίθετη κατεύθυνση και επειδή η ίδια η πραγματικότητα έχει αλλάξει δραστικά.

Τι πραγματικά έχει αλλάξει:

1. Ιδιαίτερα μετά το κούρεμα του 2013, και μετά την επικράτηση του ερμηνευτικού μοντέλου ότι «φταίνε οι διογκωμένες κρατικές δαπάνες και η ευμάρεια της κοινωνίας», επιβλήθηκε μια κουλτούρα του τύπου: ανάκαμψη πάση θυσία, ανεξέλεγκτα κίνητρα για επενδύσεις, συμπίεση των εισοδημάτων της μεσαίας τάξης.

2. Αυτό δημιούργησε έναν κυνισμό και μιαν ανεξέλεγκτη απληστία στην ανώτερη επιχειρηματική τάξη –και ιδιαίτερα στο άνω διάζωμά της, του 5% της κοινωνίας. Έτσι, αυτό που ξεκίνησε με τη μετακίνηση πλούτου από τη μεσαία στην ανώτερη τάξη, π.χ. με το ατιμώρητο σκάνδαλο του χρηματιστηρίου, βρήκε τη συνέχειά του στην ακώλυτη επιθετικότητα της απληστίας.

3. Πάντα ο επιχειρηματικός κόσμος της Κύπρου είχε σημαντική επιρροή στο πολιτικό σύστημα. Και αυτό δεν είναι κυπριακό φαινόμενο, είναι παγκόσμιο. Είναι η πρώτη φορά όμως που ένα τμήμα του επιχειρηματικού κόσμου λειτουργεί με όρους «υποκόσμου» και ελέγχει τόσο ευρέως το πολιτικό σύστημα. Και μάλιστα τις αποφάσεις κρίσιμων υπουργείων. Οι πηγές πλουτισμού με νέες μορφές «επενδύσεων» (κεφάλαιο διαπλεγμένο με κατασκευαστικές εταιρείες, δικηγόρους και λογιστικά γραφεία, το μείγμα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας κ.λπ.) έχουν επιβάλει τους όρους τους. Με απλά λόγια: Δεν φταίει μόνο ο Κεραυνός. Ολόκληρο το Υπουργικό Συμβούλιο είναι σε μεγάλο βαθμό όμηρος αυτών των επενδυτών.

Οι αδελφές παρενέργειες

Όλα αυτά αλλοιώνουν το σύνολο της δημόσιας ζωής στην Ελληνοκυπριακή Πολιτεία. Τίποτε δεν μένει αλώβητο:

I.  Ο κοινωνικο-οικονομικός διαχωρισμός στην Κύπρο τείνει στην κατάργηση της μεσαίας τάξης και στο μοίρασμα της κοινωνίας στα δύο. Μάλιστα, το μεγαλύτερο τμήμα του άνω 50% αναλογικά ζει σήμερα με όρους δυσμενέστερους απ’ ό,τι η μεσαία τάξη των δεκαετιών του 1980 και του 1990. Μόνο ένα 5-10% ζει ως συσσωρευτής τεράστιου πλούτου.

II. Ο κυνισμός του «όλα μου ανήκουν» είναι πλέον ακραίος στη συμπεριφορά του άνω 5-10%. Τις δεκαετίες του 1980 και 1990, κανένας επιχειρηματίας δεν θα τολμούσε να χαρακτηρίσει «φιλενάδα του» τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Σήμερα μπορεί! Τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, τα παιδιά των νεόπλουτων οδηγούσαν στους δρόμους συγκεκριμένη μάρκα και μοντέλα αυτοκινήτου με έπαρση, επιδειξιομανία και κομπασμό. Σήμερα, οι επίγονοί τους δεν αρκούνται σ’ αυτό. Τα οδηγούν ως κυρίαρχοι της ασφάλτου, ως ιδιοκτήτες του οδικού δικτύου και του κώδικα οδικής κυκλοφορίας.

III.  Η κοινωνική διαπερατότητα έχει εξασθενήσει σημαντικά –πνέει τα λοίσθια: Τις δεκαετίες του 1980 και 1990, με έξυπνες κινήσεις και σκληρή δουλειά, ένα παιδί εργατών, εργατοϋπαλλήλων ή αγροτών μπορούσε να ανέλθει στη μεσαία –ή ακόμη και στην ανώτερη– τάξη. Σήμερα αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο. Η κοινωνία πλέον δεν μοιράζεται απλώς στη μέση. Η δυνατότητα «απόδρασης» προς τα πάνω είναι σχεδόν αδύνατη.

Το «κερασάκι»…

Είπαμε, τίποτε δεν μένει αλώβητο. Οι παρενέργειες του σημερινού μοντέλου παρεισφρέουν παντού:

Το 2004, ένα μέρος των ντιβέλοπερ και των βιομηχάνων του τουρισμού συνεισέφερε σημαντικά στην εκστρατεία του «Όχι» στο δημοψήφισμα. Το 2017 –με τη χρησιμοποίηση εγχώριων και εξωτερικών παρεμβάσεων– το μείγμα νέας «επιχειρηματικότητας» πέτυχε να αποτρέψει ακόμη και το να πάμε σε δημοψήφισμα.

Η διαφορά σήμερα είναι ότι αυτό το 5-10% που ελέγχει σχεδόν τα πάντα –σε μεγάλο βαθμό ακόμη και τις αντιλήψεις και τη σκέψη μας– δεν θα χρειαστεί να κάνει κάτι τέτοιο. Γιατί φροντίζει ήδη να μην πλησιάσουμε καν στο σημείο να χρειαστεί να παρέμβει την υστάτη.

Μερικοί αρθρογράφοι, σκιτσογράφοι, ανταποκριτές κ.λπ. νομίζουν ότι καθορίζουν τις εξελίξεις. Στην πραγματικότητα, πρόκειται απλώς για παράπλευρους οδοιπόρους. Πλάι στο 5-10% που ελέγχει την Ελληνοκυπριακή Πολιτεία· και τους δρόμους που κινούμαστε…

Το Καλάθι

• … με τις συγκρατημένες αισιοδοξίες (1): «Συγκρατημένα αισιόδοξος» στο Κυπριακό, δηλώνει ο Πρόεδρος, μετά τη συνάντησή του με την κ. Ολγκίν. Το παράδοξο είναι ότι αυτοί που τον υποστηρίζουν, και είναι κατά της λύσης, δεν τον πιστεύουν καθόλου· γι’ αυτό και είναι απόλυτα ήσυχοι ότι δεν θα προχωρήσει τίποτε. Αντίθετα, πολύ θα ήθελαν να τον πιστέψουν όσοι δεν τον υποστηρίζουν και είναι υπέρ της λύσης… Χωρίς να το δηλώνει είναι επίσης αισιόδοξος ότι ο φίλος του Βενιαμίν Νετανιάχου θα βρει τον τρόπο να παραμείνει στην εξουσία, παρά τη σημαντική υποχώρηση του μπλοκ του στις εκλογές. Και ο βασικός λόγος είναι για να μπορέσει να μεσολαβήσει για να λύσει και το Παλαιστινιακό –όπως υποσχέθηκε στον Αμπάς– αμέσως μετά τη λύση του Κυπριακού….

• … με τις συγκρατημένες αισιοδοξίες (2): Συγκρατημένα αισιόδοξοι, δηλώνουν και στον ΔΗΣΥ, ότι το κόμμα θα παραμείνει ενωμένο. Παρά την παραίνεση Αναστασιάδη να δηλώσουν ουσιαστικά ήττα από τώρα και να δεσμευτούν για στήριξη Χριστοδουλίδη στον β΄ γύρο. Αλλά και μετά την επιστολή Χ. Γεωργιάδη ότι δεν ψηφίζει Α. Νεοφύτου. Ο Αβέρωφ βρίσκει μπροστά του τώρα την αποτροπή υπουργοποίησης του Χάρη στο Εξωτερικών (αλλά και που τον άφησε χωρίς στήριξη όταν έκλεισε τον Συνεργατισμό). Αυτά παθαίνει κανείς όταν κόβει τον δρόμο σε ανθρώπους που αισθάνονται από τη γέννησή τους ότι το σύμπαν τούς χρωστά. Αν και, εδώ που τα λέμε, επί της ουσίας δεν αλλάζει και τίποτε· για όποιον εργάστηκαν υπογείως κάποιοι το 2023, για τον ίδιο θα εργαστούν και το 2028. Ακόμη κι αν επιλεγεί ο Παμπορίδης. 

• …με τις συγκρατημένες αισιοδοξίες (3): Μια ελπίδα κινείται πάνω από τον πλανήτη: Οι ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ να ρίξουν ένα δυνατό χαστούκι στον Τραμπ. Αφού κανένας δεν μπορεί να ελέγξει την παράνοια των επιλογών και τον λεκτικό βόθρο μέσα στον οποίο μας έχουν πνίξει, τουλάχιστον να βγει το κεφάλι της παγκόσμιας κοινότητας λίγο πάνω από την επιφάνεια. Να πάρουμε έστω μιαν ανάσα…