Καθώς το πολιτικό ενδιαφέρον μετατοπίζεται σταδιακά προς τις προεδρικές εκλογές του 2028, η δημόσια συζήτηση αρχίζει, όπως είναι αναμενόμενο, να περιστρέφεται γύρω από πιθανούς υποψηφίους, κομματικές ισορροπίες και εκλογικές συνεργασίες. Είναι όμως μια συζήτηση που κινδυνεύει να επαναλάβει ένα γνώριμο λάθος, δηλαδή να επικεντρωθεί στο ποιος θα εκλεγεί και όχι στο πώς θα κυβερνηθεί η χώρα.
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών, τόσο στην Κύπρο όσο και διεθνώς, δείχνει ότι οι κοινωνίες δεν αποτυγχάνουν κυρίως λόγω έλλειψης ιδεών. Αποτυγχάνουν όταν οι θεσμοί αδυνατούν να μετατρέψουν τις πολιτικές εξαγγελίες σε μετρήσιμα αποτελέσματα. Η ποιότητα της διακυβέρνησης αποτελεί σήμερα τον σημαντικότερο παράγοντα που διαφοροποιεί τα κράτη τα οποία προοδεύουν από εκείνα που παραμένουν εγκλωβισμένα στη διαχείριση της καθημερινότητας.
Φιλοσοφία άσκησης εξουσίας
Η Κύπρος δεν στερείται στρατηγικών σχεδίων, νομοθετικών πρωτοβουλιών ή μεταρρυθμιστικών διακηρύξεων. Αυτό που συχνά λείπει είναι η συνεκτική αρχιτεκτονική που θα εξασφαλίζει συνέχεια, συντονισμό, αξιολόγηση και λογοδοσία. Πολύ συχνά, η κρατική μηχανή λειτουργεί αποσπασματικά. Οι πολιτικές σχεδιάζονται χωρίς ενιαίο πλαίσιο εφαρμογής, οι αρμοδιότητες διαχέονται μεταξύ υπηρεσιών, η παρακολούθηση των αποτελεσμάτων είναι περιορισμένη και η αξιολόγηση καταλήγει να αποτελεί την εξαίρεση και όχι τον κανόνα.
Αυτή ακριβώς είναι η μεγάλη πρόκληση της επόμενης πενταετίας. Το ζητούμενο δεν είναι ακόμη μία μεταρρύθμιση, αλλά μία διαφορετική φιλοσοφία άσκησης της εξουσίας. Η διεθνής εμπειρία είναι αποκαλυπτική. Τα κράτη που ξεχωρίζουν για την αποτελεσματικότητά τους δεν χαρακτηρίζονται μόνο από ισχυρές οικονομίες ή υψηλά εισοδήματα. Διαθέτουν κυρίως θεσμούς που λειτουργούν με σαφείς κανόνες, μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, αξιολόγηση επιδόσεων και σταθερή λογοδοσία απέναντι στους πολίτες.
Η σύγχρονη διακυβέρνηση έχει πλέον αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο. Δεν περιορίζεται στη νόμιμη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης. Περιλαμβάνει στρατηγικό σχεδιασμό με ορίζοντα δεκαετίας, σαφείς δείκτες απόδοσης, διαχείριση κινδύνων, εσωτερικούς μηχανισμούς ελέγχου, ισχυρές πολιτικές ακεραιότητας, ψηφιακή λειτουργία του κράτους, αξιοποίηση δεδομένων για τη λήψη αποφάσεων και διαρκή αξιολόγηση των δημόσιων πολιτικών. Η επιτυχία μιας κυβέρνησης δεν μετριέται πλέον από τον αριθμό των εξαγγελιών της, αλλά από την ικανότητά της να παράγει δημόσια αξία με διαφάνεια και συνέπεια.
Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η εμπιστοσύνη μετατρέπεται σε στρατηγικό κεφάλαιο. Οι πολίτες εμπιστεύονται τους θεσμούς όταν γνωρίζουν ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται με αντικειμενικά κριτήρια, ότι οι δημόσιοι πόροι αξιοποιούνται αποτελεσματικά και ότι οι κυβερνώντες λογοδοτούν για τα αποτελέσματά τους. Η εμπιστοσύνη δεν είναι επικοινωνιακό προϊόν, αλλά αποτέλεσμα θεσμικής συνέπειας.
Προκλήσεις
Η επόμενη διακυβέρνηση θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας. Η γεωπολιτική αστάθεια στην ευρύτερη περιοχή, η ενεργειακή μετάβαση, η επιτάχυνση της Τεχνητής Νοημοσύνης, οι κυβερνοαπειλές, η κλιματική κρίση και οι δημογραφικές μεταβολές απαιτούν ένα κράτος που να λειτουργεί προληπτικά και όχι αποσπασματικά. Η έννοια της διαχείρισης κινδύνων δεν αφορά πλέον μόνο τις επιχειρήσεις. Αποτελεί αναγκαίο εργαλείο άσκησης δημόσιας πολιτικής. Κάθε υπουργείο, κάθε δημόσιος οργανισμός και κάθε μεγάλος εθνικός σχεδιασμός θα πρέπει να συνοδεύεται από συστηματική εκτίμηση κινδύνων, εναλλακτικά σενάρια και μηχανισμούς έγκαιρης προσαρμογής.
Το ίδιο ισχύει και για τη δημόσια ακεραιότητα. Η διεθνής εμπειρία αποδεικνύει ότι οι πλέον ανθεκτικοί θεσμοί δεν είναι εκείνοι που διαθέτουν αυστηρότερες κυρώσεις, αλλά εκείνοι που επενδύουν στην πρόληψη. Κανόνες για τις συγκρούσεις συμφερόντων, κώδικες δεοντολογίας, ισχυροί εσωτερικοί έλεγχοι, προστασία των πληροφοριοδοτών, διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και δημοσιοποίηση στοιχείων αποτελούν πλέον βασικά χαρακτηριστικά ενός σύγχρονου κράτους δικαίου. Η ακεραιότητα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως συμπληρωματική πολιτική. Αποτελεί θεμέλιο της αποτελεσματικής διακυβέρνησης.
Εξίσου κρίσιμη είναι η μετάβαση σε ένα κράτος που αξιολογεί συστηματικά τις επιδόσεις του. Στην εποχή των μεγάλων δεδομένων, δεν αρκεί να γνωρίζουμε πόσα χρήματα δαπανήθηκαν ή πόσοι νόμοι ψηφίστηκαν. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιο ήταν το πραγματικό αποτέλεσμα για τον πολίτη. Βελτιώθηκαν οι υπηρεσίες; Μειώθηκαν οι χρόνοι εξυπηρέτησης; Αυξήθηκε η ποιότητα της εκπαίδευσης ή της υγείας; Ενισχύθηκε η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας; Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα προϋποθέτει δείκτες, ανεξάρτητη αξιολόγηση και δημόσια λογοδοσία.
Η τεχνολογία μπορεί να αποτελέσει καταλύτη αυτής της αλλαγής, εφόσον χρησιμοποιηθεί με στρατηγική. Η ψηφιακή διακυβέρνηση δεν σημαίνει απλώς περισσότερες ηλεκτρονικές υπηρεσίες. Σημαίνει διαλειτουργικά πληροφοριακά συστήματα, λήψη αποφάσεων βασισμένη σε δεδομένα, ασφαλή αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης, ομαλή και αποτελεσματική μετάβαση των πολιτών σε ψηφιακές μεταρρυθμίσεις, ισχυρή κυβερνοασφάλεια και ένα διοικητικό σύστημα που μειώνει τη γραφειοκρατία χωρίς να αποδυναμώνει τις εγγυήσεις νομιμότητας και προστασίας των δικαιωμάτων.
Σηματοδότηση αλλαγής παραδείγματος
Αυτός είναι ο λόγος που οι προεδρικές εκλογές του 2028 θα μπορούσαν να σηματοδοτήσουν μια ουσιαστική αλλαγή παραδείγματος. Η χώρα δεν χρειάζεται απλώς ένα νέο κυβερνητικό πρόγραμμα. Χρειάζεται ένα νέο πρότυπο διακυβέρνησης. Ένα πλαίσιο που θα δεσμεύει την εκτελεστική εξουσία σε συγκεκριμένους στόχους, μετρήσιμα αποτελέσματα, δημόσια λογοδοσία και περιοδική αξιολόγηση. Ένα πλαίσιο που θα υπερβαίνει τον εκλογικό κύκλο και θα διασφαλίζει συνέχεια στις μεγάλες εθνικές πολιτικές. Ένα σύγχρονο προεκλογικό πρόγραμμα δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται σε κατάλογο υποσχέσεων. Οφείλει να παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο θα οργανωθεί το κράτος, πώς θα συντονίζονται οι δημόσιες πολιτικές, πώς θα αξιολογείται η αποτελεσματικότητά τους, πώς θα ενισχύεται η ακεραιότητα των θεσμών και πώς θα λογοδοτεί η κυβέρνηση στους πολίτες. Με άλλα λόγια, πρέπει να απαντά πειστικά όχι μόνο στο «τι», αλλά κυρίως στο «πώς».
Αυτό θα αποτελούσε ίσως τη σημαντικότερη πολιτική μεταρρύθμιση της επόμενης δεκαετίας. Γιατί τα κράτη που διακρίνονται σήμερα διεθνώς δεν είναι εκείνα που υπόσχονται περισσότερα. Είναι εκείνα που έχουν καταφέρει να οικοδομήσουν θεσμούς που σχεδιάζουν στρατηγικά, λειτουργούν αποτελεσματικά, διορθώνουν έγκαιρα τις αδυναμίες τους και λογοδοτούν με διαφάνεια στους πολίτες τους.
Η Κύπρος έχει όλες τις προϋποθέσεις να ακολουθήσει αυτή την πορεία. Η δημόσια διοίκηση διαθέτει αξιόλογο ανθρώπινο δυναμικό, η χώρα συμμετέχει πλήρως στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και η εμπειρία των τελευταίων ετών έχει καταδείξει τόσο τις δυνατότητες όσο και τα όρια του υφιστάμενου μοντέλου. Η επόμενη μεγάλη μεταρρύθμιση δεν θα είναι μια ακόμη οργανωτική αλλαγή. Θα είναι η υιοθέτηση μιας νέας κουλτούρας διακυβέρνησης, όπου η στρατηγική, η αξιολόγηση, η ακεραιότητα, η καινοτομία και η λογοδοσία θα αποτελούν καθημερινή πρακτική και όχι απλή διακήρυξη προθέσεων.
Συμπερασματικά, αν ο δημόσιος διάλογος ενόψει του 2028 επικεντρωθεί σε αυτό το θεμελιώδες ζήτημα, τότε οι εκλογές δεν θα αφορούν μόνο τα πρόσωπα στην εξουσία. Θα αποτελέσουν ευκαιρία για μια νέα συμφωνία εμπιστοσύνης ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία, με επίκεντρο τη διακυβέρνηση ως τον καθοριστικό παράγοντα της προόδου και της ανθεκτικότητας της Κυπριακής Δημοκρατίας.
*Πανεπιστημιακού-ανθρωπολόγου, πρώην πρύτανη
