***«Δημοσιογραφία δεν είναι να βάζεις κάποιον να λέει "βρέχει" και κάποιον άλλο "δεν βρέχει". Είναι να ανοίγεις το παράθυρο»
***«Η Κύπρος αλλάζει. Σήμερα δεν θα μπορούσαν να γίνουν όσα γίνονταν παλιά»
***«Χάνεις φίλους, αλλά αρκεί να έχεις έναν σκύλο να πάει στην κηδεία σου»
***«Λόγω της ψηφιοποίησης έχει μεγαλώσει η εταιρική διαφθορά, κυρίως αυτή που έχει σχέση με τα οικονομικά συμφέροντα τής ΕΕ»
***«Φυσικά υπάρχει διαφθορά, αλλά το μέγεθός της εχει σχέση και με το πως κάνουν τη δουλειά τους οι μηχανισμοί ελέγχου, μεταξύ των οποίων και τα ΜΜΕ»
Ο ερευνητικός δημοσιογράφος, Τάσος Τέλλογλου, έχει βρεθεί στην πρώτη γραμμή υποθέσεων που σημάδεψαν την Ελλάδα των τελευταίων 40 χρόνων. Στο νέο του βιβλίο, «Πατριδογνωσία - Ιστορίες ενός εμμονικού», αξιοποιεί τις εμπειρίες, τις πηγές και τις προσωπικές του διαδρομές για να αφηγηθεί ιστορίες που φωτίζουν τη διαφθορά, τη λογοδοσία, τους θεσμούς και τις αντιφάσεις της χώρας. Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου, μιλά στον «Π» για την επιμονή που απαιτεί η ερευνητική δημοσιογραφία, τις δυσκολίες της προστασίας των πηγών, τη διαφθορά και τον ρόλο των Μέσων Ενημέρωσης σήμερα. Παράλληλα, αναφέρεται στην Κύπρο, η οποία εμφανίζεται συχνά στις έρευνές του, αλλά και στα προσωπικά βιώματα που συνδέονται με ορισμένες από τις πιο σημαντικές ιστορίες της καριέρας του.
«Πατριδογνωσία»
Γιατί «Πατριδογνωσία»;
Οι άνθρωποι που μου 'έδειξαν τα χωράφια τους', οι πηγές μου, με βοήθησαν να μάθω και τη χώρα μου. Το βιβλίο είναι ένας φόρος τιμής σε αυτούς τους ανθρώπους, στελέχη επιχειρήσεων, επιχειρηματίες, εκπαιδευτικούς, δημοσίους υπαλλήλους, αγρότες, ναυτικούς, νομικούς, αστυνομικούς και δικαστές που με βοήθησαν να αντιληφθώ το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζω.
Έχει τόση πολλή διαφθορά η Ελλάδα όση αναδεικνύει το βιβλίο; Θυμίζει μπανανία Λατινικής Αμερικής…
Το βιβλίο έχει ένα ιστορικό βάθος τεσσάρων δεκαετιών. Φυσικά υπάρχει διαφθορά, αλλά το μέγεθός της έχει σχέση και με το πώς κάνουν τη δουλειά τους οι μηχανισμοί ελέγχου, μεταξύ των οποίων και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Το γεγονός π.χ. ότι ο Τύπος ανήκει σε ανθρώπους που δραστηριοποιούνται στη θάλασσα, μάλλον βοηθάει στην καταπολέμηση της διαφθοράς της ξηράς.
Και γιατί «ιστορίες ενός εμμονικού»; Με τι είστε εμμονικός;
Εμμονικός με μία ιστορία που φαίνεται ότι δεν είναι εύκολο να διαλευκανθεί, εμμονικός με το να κρατάω μία ιστορία «ζωντανή» όταν άλλοι πιστεύουν ότι έχει «πεθάνει» και όταν τη βλέπουν να ξαναζωντανεύει «τρέχουν από πίσω 'φωνάζοντας' σκάνδαλο, σκάνδαλο».
«Λογοδοσία»
Έχει αλλάξει ο ρόλος του δημοσιογράφου σε σχέση με πριν από 10-20 χρόνια;
Όχι. Ο δημοσιογράφος πρέπει να ζητάει να λογοδοτήσουν εκείνοι που ασκούν εξουσία - πολιτική, οικονομική, θεσμική.
Ο σωστός δημοσιογράφος απλώς παραθέτει/παρουσιάζει όλες τις απόψεις;
Δημοσιογραφία δεν είναι να βάζεις κάποιον να λέει «βρέχει» και κάποιον άλλο να διαφωνεί, «δεν βρέχει». Δημοσιογραφία είναι να ανοίγεις το παράθυρο για να δεις τι καιρό κάνει. Φυσικά και τότε μπορεί να μην είναι ακόμα σαφές πότε θα βρέξει.
Ποια είναι η μεγαλύτερη δυσκολία που αντιμετωπίζει σήμερα ένας ερευνητής δημοσιογράφος στην Ελλάδα;
Λείπουν βάσεις δεδομένων (και συνδρομές σε ξένες βάσεις δεδομένων, τήρηση των φορέων να απαντούν σε 60 ημέρες μετά την υποβολή του αιτήματος για στοιχεία, και αποχαρακτηρισμός κρατικών αρχείων μετά από ένα διάστημα. Επίσης λείπουν οι προϋπολογισμοί για μεγάλες διασυνοριακές έρευνες.
Διαφθορά
Μετά από σαράντα χρόνια ερευνών, πιστεύετε ότι η διαφθορά στην Ελλάδα έχει μειωθεί; Έχει αλλάξει μορφή; Τι ταΐζει τη διαφθορά;
Έχει μειωθεί η διαφθορά που έχει σχέση με τα «γρηγορόσημα» - δίκαιο αίτημα που το επισπεύδεις με παράνομη πληρωμή. Λόγω της ψηφιοποίησης, όμως, έχει μεγαλώσει η εταιρική διαφθορά, κυρίως αυτή που έχει σχέση με τα οικονομικά συμφέροντα της ΕΕ (ΟΠΕΚΕΠΕ).
Ποια είναι η κοινή συνισταμένη που ενώνει σχεδόν όλα τα μεγάλα σκάνδαλα;
Η έλλειψη λογοδοσίας. Και η αδυναμία μας να την ελέγξουμε.
Οι θεσμοί σήμερα είναι πιο ανθεκτικοί ή πιο ευάλωτοι απέναντι στη διαπλοκή;
Πιο ανθεκτικοί, γιατί δοκιμάσθηκαν στην κρίση και άντεξαν.
Πόσο δύσκολο είναι να προστατεύετε τις πηγές σας, όταν τα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα είναι τόσο ισχυρά;
Είναι θέμα απόφασης και βούλησης. Και φυσικά μέτρων που παίρνουμε στην προστασία των επικοινωνιών.
Οι δημοσιογραφικές αποκαλύψεις ποιο πραγματικό αποτέλεσμα έχουν; Τουλάχιστον στην Ελλάδα είναι καλές οι αμοιβές για τη δημοσιογραφική έρευνα που εμπεριέχει πολύ κόπο και ρίσκο;
Οι αμοιβές δεν είναι καλές. Η κουλτούρα αλλάζει σιγά-σιγά. Και επειδή η διαφθορά δεν πρόκειται να εξαφανισθεί ως τρόπος συμπεριφοράς, απλώς γίνονται πιο εφευρετικοί όσοι τα δίνουν και όσοι τα παίρνουν.
Ομερτά...
Πώς είναι να διερευνάς μία ιστορία στην Κύπρο; Έχει διαφορά από ό,τι στην Ελλάδα;
Οι Κύπριοι απαντούν με μία μεγαλύτερη αφέλεια, που πολλές φορές αποκαλύπτει στοιχεία αναπάντεχα. Από την άλλη πλευρά, η συμβίωση στη μικρότερη κοινωνία απαιτεί ένα είδος ομερτά.
Πόσο συχνά συναντήσατε την Κύπρο στις δημοσιογραφικές σας έρευνες, ακόμη και όταν το θέμα ξεκινούσε από την Ελλάδα;
Πολύ συχνά καθώς χρησιμοποιούνταν κυπριακές εταιρείες, είτε εταιρείες λογιστικών ή άλλων υπηρεσιών, δικηγόροι κ.λπ.
Σε ποιο βαθμό η Κύπρος λειτούργησε ως γέφυρα νόμιμων αλλά και αδιαφανών οικονομικών δραστηριοτήτων στην περιοχή;
Και η Κύπρος αλλάζει. Σήμερα δεν θα μπορούσαν να γίνουν εκείνα που είχαν γίνει με τα χρήματα του Μιλόσεβιτς, καθώς έχει αλλάξει το πλαίσιο. Ούτε και να υπάρχει τέτοιο permissivity (ανεκτικότητα/επιτρεπτικότητα) σε σχέση με τις υποθέσεις της Μαρφίν Λαϊκής.
Η κυπριακή κοινωνία αντιμετωπίζει διαφορετικά τη διαφθορά σε σχέση με την ελληνική;
Όχι.
Λογισμικά
Ποια ήταν η πιο δύσκολη δημοσιογραφική έρευνα που κάνατε στην Κύπρο;
Η χρήση του λογισμικού υποκλοπών, καθώς ήταν κάτι που συνδεόταν με τις εθνικές μας υποθέσεις αλλά τελικά χρησιμοποιήθηκε και για την παρακολούθηση ενοχλητικών για την εξουσία ατόμων στην Ελλάδα.
Γιατί ο Ντίλιαν επέκτεινε τις δουλειές του στην Ελλάδα;
Επειδή του το πρότειναν και επειδή αποκτούσε ένα δεύτερο «πόδι» στην ΕΕ.
Δούλευε/δουλεύει ως ιδιώτης ή έχει άκρες με την πρώην «υπηρεσία» του;
Αυτό δεν το ξέρω. Έχω ακούσει και τις δύο εκδοχές. Δεν έχω αποδείξεις ότι ισχύει η μία ή η άλλη.
Τελικά, τα λεγόμενα λεφτά του Μιλόσεβιτς που πέρασαν από την Κύπρο, μπορεί κάποιος να τα δει και ως πατριωτική πράξη;
Όχι, δεν ήταν πατριωτική πράξη καθώς «νομιμοποιούσε» εισβολή και κατοχή. Εκείνη, βέβαια, την εποχή κάποιοι τη θεωρούσαν ως τέτοια, καθώς Ελλάδα και Κύπρος ήταν στο πλευρό των Σέρβων. Ήμασταν με τους καλούς εισβολείς, επειδή θεωρούσαμε ότι εξυπηρετούσαν τα γεωπολιτικά μας συμφέροντα. Δέκα χρόνια αργότερα, ήμασταν με τους αντιπάλους τους, οι συσχετισμοί είχαν αλλάξει.
Σε ποιες μίζες βρήκες την Κύπρο και τους Κύπριους;
Τσοχατζόπουλος (εξοπλιστικά), Ελλάκτωρ, Siemens.
Δεν υπάρχει τέλος
Τι κρατάς από τη δημοσιογραφική έρευνα;
Ότι δεν υπάρχει αυτό που λέμε το τέλος μιας ιστορίας.
Ποια αποκάλυψη, που θεωρείτε πολύ σημαντική, πέρασε σχεδόν απαρατήρητη από την ελληνική κοινωνία;
Το ότι ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους του πλανήτη, ο πρώην εμίρης του Κατάρ, δεν κατάφερε να επενδύσει στην Ελλάδα.
Υπήρξε ποτέ ιστορία που αποφασίσατε να μην δημοσιεύσετε;
Οι προϊστάμενοί μου αποφάσισαν να μην δημοσιεύσουν την ιστορία της χειραγώγησης της ελληνικής κοινής γνώμης σε σχέση με τη δήθεν διαταγή των δυνάμεων κατοχής για τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, που ήταν προϊόν παραπληροφόρησης της Στάζι. Δημοσιεύθηκε αργότερα χάρη στον Κώστα Βαξεβάνη.
Τι δεν γράψατε στο βιβλίο, παρότι θα θέλατε να το γράψετε;
Άφησα εκτός ιστορίες είτε επειδή ήταν πολύ πολύπλοκες (π.χ. εκείνοι που πλήρωσαν τον αξιωματούχο του Πενταγώνου για κάποια εξοπλιστικά προγράμματα) είτε επειδή δεν είχα αρκετό υλικό για να σκιαγραφήσω τους χαρακτήρες, όπως για παράδειγμα τη χρήση του παράνομου λογισμικού. Ελπίζω να το κάνω προσεχώς.
Το τίμημα
Ποιο είναι το μεγαλύτερο τίμημα που πληρώνει ένας δημοσιογράφος που επιμένει να ερευνά;
Χάνει φίλους, αλλά δεν πειράζει εφόσον έχει έναν σκύλο να πάει στην κηδεία του.
Χωρούν όλες οι απόψεις στις δημοκρατίες και στον Τύπο (Μίντια);
Αν μία πληροφορία προέρχεται από ένα φασιστικό/ναζιστικό μόρφωμα πρέπει να ελεγχθεί. Τεχνικά προέρχεται από πηγή. Οι απόψεις είναι ένα διαφορετικό πράγμα. Θα έλεγα ότι γενικά δεν χρειάζεται να δημοσιεύουμε κάθε άποψη, εκτός και αν συμβάλλει με κάτι νέο στον δημόσιο διάλογο.
Συνδέονται οι σοβαρές ιστορίες που διερευνήσατε με την προσωπική σας ιστορία;
Το κεφάλαιο της «Γενεαλογίας», το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου, συνδέεται με την οικογενειακή ιστορία του εκ του πατρός παππού μου στη Θεσσαλονίκη από την ΟΠΛΑ, ενώ εκείνο για την επιχείρηση του αεροδρομίου της Πάρου αφορά μερικούς μύθους της αντίστασης και την τεράστια δύναμη της συγγνώμης. Το χωριό της μάνας μου, η Μάρπησσα της Πάρου, δεν θα υπήρχε σήμερα χωρίς έναν γενναίο Γερμανό αξιωματικό που δεν εφάρμοσε τη διαταγή για αντίποινα.
Αποσπάσματα από το βιβλίο
Μεταμεσονύχτιο μέτρημα
[...] Οι υπάλληλοι της Λαϊκής είχαν τα στόματά τους σφαλισμένα σχετικά με τα χρήματα που έφταναν με βαλίτσες μεταμεσονύχτιες ώρες στο αεροδρόμιο της Λάρνακας με γιουγκοσλαβικά αεροπλάνα και πάντα με συνοδεία. Έτσι κατέφυγα στο συνδικάτο των εργαζομένων στις τράπεζες αναζητώντας απελπισμένα μία δήλωση στην κάμερα για το τι γινόταν τις νύχτες που έφτανε κυβερνητικό αεροπλάνο από τη Σερβία στο αεροδρόμιο της Λάρνακας.
»Ο πρόεδρος του συνδικάτου των τραπεζικών Λοΐζος Χατζηκωστής παραδέχτηκε on camera ότι είχαν αποφασίσει να μην δουλεύουν νύχτα στο αεροδρόμιο -για να μετράνε τα χρήματα- επειδή δεν πληρώνονταν υπερωρίες. Το ζήτημα λύθηκε με παρέμβαση του Γιουγκοσλάβου πρέσβη, η διοίκηση δέχτηκε να πληρώνει υπερωρίες και οι υπάλληλοι συμφώνησαν να μετρούν τα χρήματα του σερβικού καθεστώτος περασμένα μεσάνυχτα.
«Οι Σέρβοι είναι φιλικός λαός»
[...] Στην αρχή για να σπάσει ο πάγος συζητήσαμε για άλλα θέματα της Κύπρου που μας ενδιέφεραν, παράδειγμα για τον ζωγράφο Διαμαντή. Ήταν δάσκαλός του στα τεχνικά στο σχολείο. Ο Παπαδόπουλος ήθελε το Τελλόγλειο Ίδρυμα, με το οποίο συνδεόμουν οικογενειακά, να επιστρέψει στην Κύπρο τον «Κόσμο της Κύπρου» που είχε αγοράσει ο θείος του πατέρα μου Νέστωρ (Νεστοράκης) Τέλλογλου. Ο Νέστωρ υποστήριζε τον Διαμαντή οικονομικά για μακρύ χρονικό διάστημα και αγόραζε έργα του έχοντας αναγνωρίσει την ανεκτίμητη σημασία της ζωγραφικής του για την κυπριακή ταυτότητα. Στον Τάσσο Παπαδόπουλο πήρε περισσότερο χρόνο. Ο δάσκαλός του, του είναι χαρίσει μία σειρά σκίτσων με μολύβι και αυτός παρήγγειλε της μάνας του, όπως μου είπε, σε μία μετακόμιση να τα πετάξει.
»Ο Παπαδόπουλος μου είπε στη συνομιλία μας που μεταδόθηκε στην τηλεόραση ότι δεν γνώριζε τις λεπτομέρειες των χειρισμών του γραφείου του, που είχε βγάλει λίγα χρήματα από τη συγκεκριμένη δοσοληψία με τη Βούτσιτς και το σερβικό κράτος».
»Στο ερώτημα πώς μια χώρα που επικαλείται το διεθνές δίκαιο παραβίαζε το καθεστώς κυρώσεων του ΟΗΕ κατά της Σερβίας, ήταν αφοπλιστικός: 'Οι Σέρβοι είναι φιλικός λαός’.
Μανσούρα, πραξικόπημα, Πολυτεχνείο
Η επιτυχία στην αποστολή αυτή έφερε την επόμενη. Έπρεπε να πείσω τον πατέρα του, τον πραξικοπηματία Νικόλαο Ντερτιλή, να υπογράψει αίτηση πρόωρης αποφυλάκισης για ανήκεστο βλάβη για να βγει έπειτα από τρεις δεκαετίες στη φυλακή.
»Αυτό αποδείχτηκε πολύ πιο δύσκολο. Πήγα στον Κορυδαλλό μια Καθαρά Δευτέρα και μπήκα μέσα χωρίς πρόβλημα. Πήγα στη γυναικεία πτέρυγα όπου με περίμενε ο Νίκος Ντερτιλής σε ένα σχετικά μεγάλο κελί. Ήθελε να μιλήσει. Πριν από μένα -αυτά τα έμαθα πολύ αργότερα- την προσπάθεια αυτή την είχαν κάνει σημαντικοί αξιωματούχοι της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας. Ο Θανάσης Κανελλόπουλος, ο Βαγγέλης Γιαννόπουλος, αλλά ο Ντερτιλής που είχε καταδικαστεί δύο φορές, μία για τον σχεδιασμό και την εκτέλεση του πραξικοπήματος και μία για τον φόνο του Μηρογιάννη στο Πολυτεχνείο, είχε αρνηθεί να υποβάλει αίτηση 'στο καθεστώς αναγνωρίζοντάς το'. Σε μένα είπε ότι θα έκανε κάτι τέτοιο 'αν μαύριζε το χιόνι'. Έξω από τη φυλακή υπήρχε μία μικρή ομάδα θαυμαστών του που τον κράταγαν στη ζωή και τον έκαναν να πιστεύει ότι κάνει κάτι σπουδαίο, ζώντας μακριά από τα εγγόνια του και τα παιδιά του.
»Έπειτα τον έπιασε παραλήρημα. Πίσω του είχε έναν χάρτη της Βοσνίας, με σημαιάκια είχε σημειώσει πάνω στο χαρτί της επιτυχίες των Σέρβων. Τα ήξερε αυτά από τον Βασίλη που ήταν φανερό ότι δεν μπορούσε να τον χειριστεί και ίσως να αρκούνταν να περιγράφει στον πατέρα του κάτι που τον έκανε περήφανο για τα στρατιωτικά του ανδραγαθήματα; Μετά άρχισε να μου περιγράφει τη μετάβασή του στην Κύπρο το 1963-1964. Πήγε, όπως και ο Βασίλης στη Γεωργία, ως κάποιος άλλος (υπάλληλος του Υπουργείου Γεωργίας) με βάση τα ταξιδιωτικά του έγγραφα. Έπειτα στάλθηκε στα τουρκοκυπριακά χωριά της Μανσούρας. Εκεί έδωσε εντολή αφού τα κατέλαβε να μην λυπηθούν οι άνδρες τους 'αιχμαλώτους, γυναίκες και παιδιά'. Σχεδόν με χαρά μου έλεγε ότι σκότωναν εγκύους. Ο Γρίβας τον πήρε στον ασύρματο για να σταματήσει και εκείνος πυροβόλησε τον ασύρματο για να μην ακούει τον Γρίβα.
Άκης και Ντίνος
[...] Η σύλληψη του Άκη έγινε ταυτόχρονα με τις συλλήψεις ανθρώπων που θεωρήθηκε ότι τον είχαν βοηθήσει να κτίσει ένα δίκτυο εταιρειών για αγορά των ακινήτων και το ξέπλυμα βρόμικου χρήματος. Για μας ήταν το τέλος της ιστορίας (σπάνια ασχολούμασταν με μία υπόθεση όταν έφτανε στα δικαστήρια), τον λόγο είχε τώρα η δικαιοσύνη. Όμως σε αυτή την περίπτωση τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Κι αυτό διότι τρεις μήνες μετά τη σύλληψη του Άκη εμφανίστηκε στον εισαγγελέα ο ξάδελφός του Νίκος Ζήγρας που ήταν κλειστοφοβικός και δεν ήθελε να μείνει στη φυλακή. Με τον δικηγόρο του Στέλιο Γκαρίπη συμφώνησε να βοηθήσει στον ανακριτή Μαλλή έναντι της δέσμευσης του τελευταίου ότι δεν θα παράτεινε την κράτησή του.
[...] Πήγα στη δίκη του πρώην υπουργού της Κυπριακής Δημοκρατίας Ντίνου Μιχαηλίδη. Η Κύπρος είχε αλλάξει το Σύνταγμά της για να εκδώσει και να δικαστεί στην Αθήνα σε μία πρωτοφανή για τα κυπριακά δεδομένα κίνηση. Με βάση τις καταθέσεις Ζήγρα είχε παραλάβει από τον Κύπριο βετεράνο πολιτικό μία βαλίτσα με 1 εκατομμύριο δολάρια στο Χίλτον για λογαριασμό του πρώην υπουργού.
»Δεν υπήρχε άλλος δημοσιογράφος στην αίθουσα του Εφετείου. Κατηγορούμενοι ήταν ο Μιχαηλίδης και ο γιος του Μιχάλης που έμενε σε ένα ξενοδοχείο του Παλαιού Φαλήρου, όχι μακριά από το σπίτι μου. Πλησίασα σε ένα διάλειμμα της δίκης τον Μιχαηλίδη. Ήξερα ότι είχε τη φήμη πολύ σκληρού ανθρώπου και ότι ήταν σε δύσκολη θέση εξαιτίας της κατάθεσης Ζήγρα. Του είπα ότι ήθελα να μιλήσουμε για τις αποστολές 'τιμωρίας' της ΕΟΚΑ εναντίον των ανθρώπων που συνεργάζονταν με τους Βρετανούς (μερικούς από αυτούς τους εκτελούσε ο Μιχαηλίδης ιδιοχείρως). Του άρεσε το θέμα της συζήτησης και βυθιστήκαμε στα ανάλεκτα της κυπριακής Ιστορίας. Τον περιφρονούσα για τις βαλίτσες αλλά καταλάβαινα ότι ήταν κάτι μεγαλύτερο από αυτές».
»Έπειτα ήρθε ο Ζήγρας να καταθέσει. ‘'Δεν φοράς παντελόνια να πεις ότι έφερες μία βαλίτσα στο Χίλτον της Γενεύης…' είπε απευθυνόμενος στον Μιχαηλίδη που κρατούσε την ψυχραιμία του στο εδώλιο του κατηγορουμένου.
Κόκα και διπλωματία
[...] Μέσα στον κορωνοϊό οι πωλήσεις λαθραίων τσιγάρων είχαν εκτιναχτεί στον ουρανό. Από ένα γραφείο στα Λιόσια για συσκευασία και φόρτωση που παρακολουθούσαν οι αστυνομικοί είχαν καταλήξει στο εργοστάσιο του Ασπρόπυργου. Τ’ άλλα ήταν εύκολα.
»Επικεφαλής της αστυνομικής επιχείρησης ήταν ένα παιδί από το Μαρούσι, από την τοπική αστυνομική διεύθυνση, ώστε να μην έχει σχέση με εκείνους που παραδοσιακά ασχολούνταν με τους μεγάλους τσιγαράδες. Αυτοί παραήταν κοντά σε εκείνους που κυνηγούσαν. Όταν κατασχέθηκαν τα τσιγάρα -εκατομμύρια πακέτα- και τα πήγε με την ομάδα του σε μια εγκατάσταση της Αστυνομίας πάνω από το Ολυμπιακό Σκοπευτήριο στα Μεσόγεια, πήγα να τον βρω. Έμοιαζε με κηπουρό ή εργάτη. Κουβαλούσε κούτες για μέτρημα από τα κατασχεμένα και μιλούσε. Είχε και δέκα λεπτά να κάνει μια συνέντευξη στα όρθια. Δεν το 'έπαιζε', απλώς έκανε τη δουλειά του χωρίς να δίνει μεγάλη σημασία στον αντίκτυπο.
»Κάπως έτσι ήταν και η Μαρία, σκεφτόμουν, καθώς προσπαθούσα να πάρω τις στροφές προς το χωριό της. Στη δίκη του Africa One, του μεγαλύτερου φορτίου κοκαΐνης με ναρκέμπορα ελληνικών συμφερόντων, ήταν ο βασικός μάρτυρας - καθόλου εύκολη δουλειά. Ο επιχειρηματίας που είχε μεταφέρει την κόκα απολάμβανε της προστασίας του ελληνικού κράτους, γιατί στα τέλη της δεκαετίας του ’80 βοήθησε στο κτίσιμο σχέσεων με ορισμένες κυβερνήσεις της Λατινικής Αμερικής. Όταν συνελήφθη το 2002, είχε ακόμη κάποιες άκρες στο κράτος.
