Δεν είναι απλώς οι ατελείωτες ώρες μπροστά σε μια οθόνη. Δεν είναι μόνο το σκρολάρισμα, οι ειδοποιήσεις, η διαρκής σύνδεση ή η εξάρτηση από την επιβεβαίωση που έρχεται μέσα από ένα like. Πίσω από την καθημερινή ψηφιακή συνήθεια των φοιτητών φαίνεται να κρύβεται κάτι βαθύτερο, ψυχική κόπωση, άγχος, στρες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, πιο ανησυχητικές ενδείξεις όπως σημάδια κατάθλιψης.
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα μελέτης που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό Discover Mental Health και πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του Τμήματος Νοσηλευτικής του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου (ΤΕΠΑΚ). Η έρευνα, με τίτλο Problematic internet and social-media use, stressful life events, depressive symptoms, and suicidal behaviors among university students in Cyprus, φέρει την υπογραφή των Λένου Χατζημιλιδώνη, Μαρίας Καρανικόλα, Νίκου Μίντλετον και Σωκράτη Σωκράτους.
Σχεδόν οι μισοί σε ζώνη κινδύνου
Στην έρευνα συμμετείχαν 1.002 προπτυχιακοί φοιτητές του ΤΕΠΑΚ, από σύνολο 2.225 προσκλήσεων, με ποσοστό ανταπόκρισης 45%. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το 51,1% των φοιτητών κατατάσσεται σε επίπεδο ελάχιστου κινδύνου προβληματικής χρήσης διαδικτύου. Ωστόσο, το 38,6% βρίσκεται σε ήπιο επίπεδο κινδύνου και το 10,3% σε μέτριο επίπεδο. Με απλά λόγια, σχεδόν ένας στους δύο φοιτητές φαίνεται να κινείται σε μια «γκρίζα ζώνη» όπου η χρήση του διαδικτύου παύει να είναι απλώς καθημερινή συνήθεια και αρχίζει να επηρεάζει τη λειτουργικότητα και την ψυχική του κατάσταση.
Οι συμμετέχοντες δήλωσαν επίσης ότι περνούν κατά μέσο όρο 4,7 ώρες ημερησίως μπροστά σε οθόνες. Ωστόσο, η μελέτη δεν στέκεται μόνο στον χρόνο χρήσης. Αυτό που εξετάζει είναι ο τρόπος με τον οποίον η ψηφιακή συμπεριφορά συνδέεται με ένα ευρύτερο πλέγμα παραγόντων, την προβληματική χρήση social media, τα στρεσογόνα γεγονότα ζωής, τα καταθλιπτικά συμπτώματα και τους δείκτες αυτοκτονικής συμπεριφοράς.
Η ψηφιακή πίεση φέρνει... κατάθλιψη
Το πιο ηχηρό εύρημα της μελέτης είναι η σύνδεση ανάμεσα στην προβληματική χρήση διαδικτύου και στα καταθλιπτικά συμπτώματα. Οι φοιτητές που κατατάχθηκαν σε ήπιο ή μέτριο επίπεδο κινδύνου εμφάνισαν αισθητά υψηλότερες βαθμολογίες στην κλίμακα κατάθλιψης σε σχέση με όσους βρίσκονταν σε ελάχιστο κίνδυνο. Συγκεκριμένα, η μέση βαθμολογία καταθλιπτικών συμπτωμάτων έφτασε στο 21,3, έναντι 14,1 στην ομάδα χαμηλού κινδύνου.
Αντίστοιχα, υψηλότερα ήταν και τα επίπεδα αυτοκτονικού ιδεασμού και αυτοκτονικών συμπεριφορών, με μέσο δείκτη 4,8 έναντι 3,8. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι δεν πρόκειται για αιτιώδη σχέση. Δεν σημαίνει δηλαδή ότι η χρήση των social media προκαλεί από μόνη της κατάθλιψη. Ωστόσο, τα δεδομένα δείχνουν ότι όταν η ψηφιακή χρήση γίνεται δυσλειτουργική, συχνά συνυπάρχει με έντονη ψυχική επιβάρυνση.
Social media
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα είναι ότι η προβληματική χρήση social media φαίνεται να σχετίζεται ακόμη πιο έντονα με καταθλιπτικά συμπτώματα από ό,τι η γενική χρήση διαδικτύου. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι μόνο η διάρκεια της σύνδεσης που παίζει ρόλο αλλά ο τρόπος χρήσης. Η συνεχής έκθεση σε περιεχόμενο, η κοινωνική σύγκριση, η ανάγκη για επιβεβαίωση, η πίεση εικόνας και η διαρκής συνδεσιμότητα φαίνεται να επιβαρύνουν περισσότερο την ψυχική υγεία των νέων. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι αυτή η διάσταση χρειάζεται περαιτέρω μελέτη, ιδιαίτερα σε πανεπιστημιακά περιβάλλοντα όπου το άγχος, η αβεβαιότητα και η κοινωνική απομόνωση συχνά συνυπάρχουν. Στη συγκεκριμένη μελέτη, η προβληματική χρήση social media αναδείχθηκε ως ο παράγοντας με τη μεγαλύτερη ανεξάρτητη σύνδεση με τα καταθλιπτικά συμπτώματα. Περισσότερο, δηλαδή, από τη γενική προβληματική χρήση του διαδικτύου.
Το στρες ως καταλύτης
Η μελέτη ανέδειξε ακόμη έναν σημαντικό παράγοντα. Tα στρεσογόνα γεγονότα ζωής. Όσο περισσότερα στρεσογόνα γεγονότα είχαν βιώσει οι φοιτητές, οικογενειακές δυσκολίες, οικονομική πίεση, ακαδημαϊκή πίεση, προσωπικές απώλειες ή άλλες μορφές έντονης επιβάρυνσης, τόσο υψηλότερα ήταν τα επίπεδα κατάθλιψης και αυτοκτονικών σκέψεων. Οι ερευνητές περιγράφουν το στρες ως έναν παράγοντα που μπορεί να ενισχύσει την αρνητική επίδραση της προβληματικής ψηφιακής συμπεριφοράς. Η ανάγνωση αυτή είναι κρίσιμη, γιατί απομακρύνει το ρεπορτάζ από την εύκολη εξήγηση ότι «φταίνε τα social media». Η μελέτη δείχνει κάτι πιο σύνθετο: ότι όταν η προβληματική χρήση διαδικτύου και social media συναντά ήδη υπάρχουσες πιέσεις στη ζωή ενός φοιτητή, τότε η ψυχική επιβάρυνση γίνεται εντονότερη.
Ώρα για παρεμβάσεις
Η εικόνα που προκύπτει από τη μελέτη δεν είναι εικόνα πανικού. Είναι όμως μια ξεκάθαρη προειδοποίηση. H καθημερινότητα των φοιτητών έχει αλλάξει και μαζί της αλλάζουν και οι κίνδυνοι που κουβαλά.
Στο συμπέρασμά τους, οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι τα πανεπιστήμια δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζουν την ψηφιακή συμπεριφορά ως κάτι ουδέτερο. Εισηγούνται την ανάπτυξη προγραμμάτων ψηφιακής ευεξίας, ενίσχυση υπηρεσιών ψυχικής υγείας, εκπαίδευση γύρω από τη διαχείριση social media και δράσεις πρόληψης για την ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας των φοιτητών.
Στην Κύπρο, οι ίδιοι οι ερευνητές σημειώνουν ότι τα δεδομένα γύρω από τη σχέση ψηφιακής συμπεριφοράς και ψυχικής υγείας των φοιτητών παραμένουν περιορισμένα. Αυτό δίνει στη συγκεκριμένη μελέτη πρόσθετη σημασία, όχι επειδή απαντά σε όλα αλλά επειδή ανοίγει με κυπριακά στοιχεία μια συζήτηση που αφορά άμεσα τα πανεπιστήμια.
Και πίσω από κάθε οθόνη μπορεί να υπάρχει πολύ περισσότερη πίεση από αυτήν που φαίνεται.
