Ήρθε η ώρα οι μαθητές να επιστρέψουν στα θρανία και μαζί τους επιστρέφει μια συζήτηση που ανοίγει σχεδόν κάθε Σεπτέμβριο. Πώς πρέπει να είναι το σύγχρονο σχολείο και, κυρίως, τι πρέπει να αλλάξει για να γίνει καλύτερο για τα παιδιά; Η απάντηση δεν βρίσκεται απαραίτητα σε ακριβές τεχνολογίες, εντυπωσιακά κτήρια ή μεταρρυθμίσεις εκατομμυρίων. Μερικές φορές μπορεί να κρύβεται σε μια ώρα διαφορετικά οργανωμένη μέσα στη σχολική ημέρα, σε έναν ψυχολόγο που βρίσκεται εκεί πριν εμφανιστεί η κρίση, σε ένα μάθημα που γίνεται έξω από την τάξη ή ακόμη και σε ένα κουδούνι που χτυπά λίγο αργότερα το πρωί.
Αυτή είναι άλλωστε και η κατεύθυνση που αποκτά όλο και μεγαλύτερο βάρος στην ευρωπαϊκή συζήτηση για την εκπαίδευση. Μέσα από την πρωτοβουλία Pathways to School Success, η ΕΕ προτάσσει την ανταλλαγή καλών πρακτικών μεταξύ των εκπαιδευτικών συστημάτων, συνδέοντας τη σχολική επιτυχία όχι μόνο με τις επιδόσεις αλλά και με την ευημερία των μαθητών, τη συμπερίληψη, την πρόληψη του εκφοβισμού και ένα σχολικό περιβάλλον στο οποίο τα παιδιά αισθάνονται ότι ανήκουν.
Με αυτή τη λογική, ο «Π» αναζήτησε πρακτικές που δεν βρίσκονται σε κάποιο σχέδιο επί χάρτου, αλλά εφαρμόζονται ήδη. Από τη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Φινλανδία μέχρι την Ελλάδα, τη Δανία και την Ιρλανδία, συγκεντρώσαμε δέκα διαφορετικά παραδείγματα για το πώς σχετικά απλές αλλαγές μπορούν να διαφοροποιήσουν τη μάθηση και την καθημερινότητα των παιδιών στο σχολείο.
1. Η εργασία για το σπίτι… μένει στο σχολείο
Στη Γαλλία εφαρμόζεται το πρόγραμμα Devoirs faits στα collèges, δίνοντας στους μαθητές οργανωμένο χρόνο εντός του σχολείου για να κάνουν τις εργασίες τους, με εκπαιδευτικούς ή άλλο προσωπικό διαθέσιμο για καθοδήγηση. Από το 2023 το πρόγραμμα είναι υποχρεωτικό για όλους τους μαθητές της πρώτης τάξης του collège, ενώ στις υπόλοιπες τάξεις η συμμετοχή είναι προαιρετική.
Στόχος είναι τα παιδιά να μάθουν σταδιακά να οργανώνουν αυτόνομα τη μελέτη τους, αλλά και να περιοριστούν οι εκπαιδευτικές ανισότητες. Δεν έχουν όλοι οι μαθητές, όταν επιστρέψουν σπίτι, γονείς που μπορούν να βοηθήσουν ή πρόσβαση σε πρόσθετη στήριξη. Με το Devoirs faits, μέρος αυτής της δουλειάς γίνεται στο σχολείο, σε κατάλληλο περιβάλλον και με δυνατότητα βοήθειας όταν χρειάζεται.
2. Ένα ολοήμερο με ουσία
Στη Γερμανία, το Ganztagsschule αντιμετωπίζει το ολοήμερο ως συνέχεια της εκπαιδευτικής ημέρας και όχι ως απλή φύλαξη. Για να θεωρείται ένα σχολείο ολοήμερο, πρέπει να λειτουργεί τουλάχιστον επτά ώρες ημερησίως, τρεις ημέρες την εβδομάδα, να παρέχει μεσημεριανό και το απογευματινό πρόγραμμα να συνδέεται παιδαγωγικά με την πρωινή διδασκαλία. Συνδυάζονται μάθηση, υποστήριξη, ελεύθερος χρόνος και δραστηριότητες, συχνά σε συνεργασία με αθλητικούς ή πολιτιστικούς φορείς.
Στην Ελλάδα, το αναβαθμισμένο ολοήμερο Δημοτικό, μπορεί να λειτουργεί μέχρι τις 17:30. Εκτός από χρόνο για μελέτη και παιχνίδι, περιλαμβάνει δραστηριότητες όπως εκπαιδευτική ρομποτική, πειράματα, αθλητισμό, χορό, εικαστικά, κατασκευές και μουσική. Έτσι, μαθησιακή υποστήριξη και δραστηριότητες που διαφορετικά θα μεταφέρονταν στο απόγευμα, εντάσσονται στην ίδια τη σχολική ημέρα.
3. Μία ώρα για όλους
Στο Spring Mills High School της Δυτικής Βιρτζίνια, όταν η χρόνια απουσία έφτασε το 33% το 2023, άλλαξε το ωρολόγιο πρόγραμμα και δημιουργήθηκε το Cardinals Connect. Πρόκειται για μία κοινή ώρα στη μέση της ημέρας, χωρισμένη σε δύο μισάωρα. Στο ένα οι μαθητές τρώνε και στο άλλο μπορούν να ζητήσουν βοήθεια σε μαθήματα, να μελετήσουν, να αθληθούν, να συναντήσουν φίλους ή να συμμετάσχουν σε περίπου 40 ομίλους.
Η αλλαγή έδωσε πρόσβαση στις δραστηριότητες και σε παιδιά που εργάζονται ή φροντίζουν αδέλφια μετά το σχολείο. Η συμμετοχή σε ομίλους και προγράμματα ακαδημαϊκής στήριξης αυξήθηκε κατά 200%, η χρόνια απουσία μειώθηκε κατά έξι ποσοστιαίες μονάδες και η καθημερινή παρουσία φτάνει τακτικά το 92%.
4. Όταν το κουδούνι χτυπά αργότερα
Στο Σιάτλ, από το 2016-2017, τα 18 λύκεια της περιφέρειας άρχισαν τα μαθήματα στις 8:45 αντί στις 7:50, προσαρμόζοντας το ωράριο στον διαφορετικό βιολογικό ρυθμό των εφήβων.
Ερευνητές του University of Washington παρακολούθησαν μαθητές δύο λυκείων πριν και μετά την αλλαγή. Τα παιδιά δεν άρχισαν να κοιμούνται αργότερα το βράδυ, αλλά κέρδισαν κατά μέσο όρο 34 λεπτά ύπνου κάθε σχολική νύχτα, φτάνοντας από τις 6 ώρες και 50 λεπτά στις 7 ώρες και 24 λεπτά. Παράλληλα, οι βαθμοί στο μάθημα που μελετήθηκε, ήταν κατά 4,5% υψηλότεροι, ενώ σε ένα από τα δύο σχολεία μειώθηκαν σημαντικά οι απουσίες και οι καθυστερήσεις της πρώτης περιόδου.
5. Η ψυχική υγεία μέσα στο σχολείο
Στη Φινλανδία, η ευημερία των μαθητών αποτελεί μέρος της καθημερινής λειτουργίας του σχολείου. Εκπαιδευτικοί συνεργάζονται με ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς και σχολικούς νοσηλευτές, με έμφαση στην πρόληψη. Όταν ένα παιδί χρειάζεται ατομική στήριξη, δικαιούται συνάντηση με ψυχολόγο ή κοινωνικό λειτουργό, εντός επτά σχολικών ημερών και, σε επείγουσα περίπτωση, την ίδια ή την επόμενη ημέρα.
Στην ίδια φιλοσοφία εντάσσεται το KiVa για τον σχολικό εκφοβισμό. Η παρέμβαση δεν περιορίζεται σε θύτη και θύμα, αλλά δουλεύει με ολόκληρη την ομάδα των συνομηλίκων και ιδιαίτερα με τα παιδιά που παρακολουθούν τα περιστατικά. Περιλαμβάνει πρόληψη, συγκεκριμένες παρεμβάσεις και παρακολούθηση, ενώ μεγάλη τυχαιοποιημένη μελέτη σε 234 φινλανδικά σχολεία κατέγραψε σημαντική μείωση τόσο του εκφοβισμού όσο και της θυματοποίησης.
6. Οι μαθητές λύνουν τις συγκρούσεις
Στο 3ο Γυμνάσιο Θέρμης στην Ελλάδα εφαρμόζεται πρόγραμμα σχολικής διαμεσολάβησης συνομηλίκων. Μαθητές εκπαιδεύονται στην επικοινωνία, την ενεργητική ακρόαση, την ενσυναίσθηση και την ειρηνική επίλυση διαφορών, ώστε να μπορούν να μεσολαβούν σε μικρότερες συγκρούσεις μεταξύ συμμαθητών πριν αυτές κλιμακωθούν.
Η διαδικασία δεν αντικαθιστά τους εκπαιδευτικούς σε σοβαρά περιστατικά, αλλά δίνει στα παιδιά ενεργό ρόλο στην επίλυση καθημερινών διαφορών. Μαθαίνουν να ακούν την άλλη πλευρά, να συζητούν χωρίς ένταση και να αναζητούν κοινά αποδεκτές λύσεις. Η πρακτική έχει επεκταθεί και σε άλλα σχολεία του Δήμου Θέρμης, ενώ σχετικό υλικό διαμεσολάβησης περιλαμβάνεται πλέον και στην ελληνική πλατφόρμα κατά του σχολικού εκφοβισμού.
7. Μία ομάδα γύρω από το παιδί
Στην Πορτογαλία, κάθε σχολικός οργανισμός διαθέτει πολυεπιστημονική ομάδα για τη συμπεριληπτική εκπαίδευση, την EMAEI. Ενεργοποιείται όταν ένας μαθητής αντιμετωπίζει εμπόδια στη μάθηση, στη συμμετοχή ή στην ένταξή του στη σχολική ζωή. Εκπαιδευτικοί, ειδικοί και διοίκηση εξετάζουν από κοινού τι χρειάζεται το συγκεκριμένο παιδί και ποια μέτρα μπορούν να εφαρμοστούν.
Η ομάδα προτείνει την κατάλληλη υποστήριξη, παρακολουθεί την εφαρμογή της και επανεξετάζει εάν πράγματι βοηθά. Στη διαδικασία μπορούν να συμμετέχουν η οικογένεια και άλλες υπηρεσίες. Έτσι, η στήριξη οργανώνεται γύρω από τις πραγματικές ανάγκες του μαθητή, με στόχο οι δυσκολίες να εντοπίζονται και να αντιμετωπίζονται εγκαίρως.
8. Το μάθημα βγαίνει από την τάξη
Στη Δανία, το udeskole μεταφέρει συστηματικά μέρος της κανονικής διδασκαλίας έξω από την αίθουσα. Δεν πρόκειται για περιστασιακές εκδρομές, αλλά για οργανωμένα μαθήματα στη φύση, σε μουσεία, στην πόλη ή σε άλλους χώρους της κοινότητας. Γλώσσα, Μαθηματικά και φυσικές επιστήμες μπορούν να διδάσκονται χρησιμοποιώντας το πραγματικό περιβάλλον ως μέρος του μαθήματος.
Η μεγάλη δανέζικη μελέτη TEACHOUT εξέτασε σχολεία που εφάρμοζαν συστηματικά υπαίθρια διδασκαλία. Καταγράφηκαν αυξημένη φυσική δραστηριότητα, καλύτερη διατήρηση του κινήτρου για μάθηση και θετική επίδραση στην ανάγνωση. Στα Μαθηματικά δεν διαπιστώθηκε αντίστοιχη σημαντική διαφορά, καθώς η πρακτική λειτουργεί συμπληρωματικά και όχι ως υποκατάστατο της συμβατικής διδασκαλίας.
9. Ο μαθητής έχει τον λόγο
Στο Open World Learning Community στη Μινεσότα, στις συναντήσεις με τους γονείς, παρουσιάζουν οι ίδιοι οι μαθητές. Στις student-led conferences επιλέγουν εργασίες τους, παρουσιάζουν την πρόοδό τους, εξηγούν πού δυσκολεύτηκαν και θέτουν στόχους για το επόμενο διάστημα, έχοντας προηγουμένως προετοιμαστεί με τους εκπαιδευτικούς τους.
Η πρακτική δίνει στα παιδιά ενεργό ρόλο στην αξιολόγηση της πορείας τους και τα βοηθά να αναπτύξουν αυτογνωσία, υπευθυνότητα και ικανότητα να μιλούν για τη δουλειά τους. Οι γονείς, από την άλλη, βλέπουν μέσα από το ίδιο το παιδί τι έχει κατακτήσει και πού χρειάζεται ακόμη δουλειά. Στο συγκεκριμένο σχολείο η συμμετοχή των γονέων στις δύο ετήσιες συναντήσεις φτάνει το 85%-100%.
10. Ένας χρόνος για να βρεις τι θέλεις
Στην Ιρλανδία, το Transition Year δίνει στους μαθητές ένα προαιρετικό μεταβατικό έτος ανάμεσα στο Junior και το Senior Cycle, πριν μπουν στην τελική ευθεία των εξετάσεων. Περιλαμβάνει projects, κοινωνική δράση, δημιουργικές και πρακτικές δραστηριότητες, ανάπτυξη δεξιοτήτων και επαφή με διαφορετικά πεδία σπουδών και επαγγελμάτων.
Σημαντικό μέρος του είναι και η πραγματική εργασιακή εμπειρία. Οι μαθητές μπορούν να τοποθετηθούν για συγκεκριμένο διάστημα σε επιχειρήσεις, οργανισμούς ή δημόσιες υπηρεσίες, ώστε να γνωρίσουν από κοντά την καθημερινότητα διαφορετικών επαγγελμάτων πριν αποφασίσουν τι θέλουν να σπουδάσουν. Το μεταβατικό έτος τους δίνει έτσι χρόνο να δοκιμάσουν ενδιαφέροντα, να αποκτήσουν εμπειρίες έξω από το συνηθισμένο πρόγραμμα και να πάρουν πιο ενημερωμένες αποφάσεις για την πορεία τους.
