Η διαχείριση των αποβλήτων εξελίσσεται σε ένα από τα μεγαλύτερα και πιο σύνθετα στοιχήματα για την Κυπριακή Δημοκρατία. Σε μια περίοδο κατά την οποία η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρές περιβαλλοντικές –και ευρωπαϊκές- πιέσεις, η ανάγκη για μετάβαση από ένα μοντέλο που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ταφή σε ένα μοντέλο διαχείρισης και κυκλικής οικονομίας καθίσταται ολοένα και πιο πιεστική.
Στο 10% το 2035
Ο γενικός διευθυντής της Γενικής Διεύθυνσης Περιβάλλοντος του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, δρ Κώστας Κωνσταντίνου, σε συνέντευξή του στον «Π», αναλύει το εύρος των προκλήσεων που έχει μπροστά της η χώρα μας, εξηγώντας την ανάγκη μείωσης των αποβλήτων, τον σχεδιασμό για τις μεγάλες μονάδες επεξεργασίας, τη διαλογή στην πηγή, το «Πληρώνω Όσο Πετώ», τη διαχείριση των οργανικών και τις νέες υποδομές που προωθούνται σε ολόκληρη την Κύπρο για διαχείριση διαφόρων ροών αποβλήτων.
«Τα περισσότερα απόβλητα πρέπει να μπουν σε έναν νέο κύκλο ζωής, είτε στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας είτε να αποτελέσουν πρώτες ύλες για να πάρουν έναν νέο κύκλο ζωής, όπως να μετατραπούν σε έναν νέο πόρο, π.χ. να μετεξελιχθούν σε καύσιμη ύλη», επισημαίνει. Η ταφή βρίσκεται στο τέλος της αλυσίδας και πρέπει να αποτελεί την τελευταία επιλογή.
Όπως προκύπτει από τα στοιχεία που παραθέτει, η χώρα καλείται μέσα στα επόμενα χρόνια να καλύψει μια τεράστια απόσταση. Από ποσοστό ταφής που σήμερα κυμαίνεται κατά μέσο όρο στο 60%-65%, στον ευρωπαϊκό στόχο του 10% μέχρι το 2035. «Ο δρόμος μας είναι πάρα πολύ μεγάλος, οι στόχοι εξαιρετικά δύσκολο να επιτευχθούν και το 2035 δεν είναι μακριά», τονίζει. Ειδικά για έργα τέτοιου μεγέθους που αγγίζουν την ολιστική διαχείριση των αποβλήτων.
Άλλο Κύπρος, άλλο Σκανδιναβία
Η πρόκληση βεβαίως που έχουν να αντιμετωπίσουν πολίτες και Πολιτεία δεν αφορά απλώς την κατασκευή νέων μονάδων ή την αναβάθμιση όσων ήδη λειτουργούν. Αγγίζει τη συμπεριφορά του πολίτη, τη λειτουργία των τοπικών Αρχών, το κόστος για τα νοικοκυριά, την ανακύκλωση, την επαναχρησιμοποίηση, τη χωριστή συλλογή, την επεξεργασία οργανικών αποβλήτων, τις επενδύσεις δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ με δημόσια ή ιδιωτικά κεφάλαια και, τελικά, τη δυνατότητα της Κύπρου να συμμορφωθεί με τις ευρωπαϊκές της υποχρεώσεις. «Το ευρωπαϊκό πλαίσιο είναι το ίδιο στα κράτη μέλη, αλλά δεν ξεκινούν όλοι από την ίδια αφετηρία. Η κουλτούρα των πολιτών, οι πρακτικές, οι κλιματολογικές συνθήκες είναι διαφορετικές. Άλλο Σκανδιναβία, άλλο Μεσόγειος», εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου.
Η σύγκριση με τη Σκανδιναβία είναι χαρακτηριστική. Σε αρκετές βόρειες ευρωπαϊκές χώρες η διαλογή των αποβλήτων στην πηγή αποτελεί εδώ και χρόνια μέρος της καθημερινότητας. Οι πολίτες είναι εξοικειωμένοι με τον διαχωρισμό πολλαπλών ροών, οι κλιματολογικές συνθήκες συμβάλλουν και στη συλλογή των οργανικών αποβλήτων χωρίς προβλήματα, οι δήμοι διαθέτουν ώριμα συστήματα συλλογής και η αλυσίδα επεξεργασίας είναι περισσότερο αναπτυγμένη.
Στην Κύπρο, αντίθετα, παρότι αυτή η μετάβαση ξεκίνησε πριν από σχεδόν μία 20ετία, αυτή βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Οι πολίτες δεν έχουν αναπτύξει επαρκή κουλτούρα ανακύκλωσης, οι μονάδες διαχείρισης η μία βρίσκεται στα όριά της και η άλλη έχει αποτύχει και οι υπόλοιπες υποστηρικτικές δομές έχουν καθυστερήσει να υλοποιηθούν.
Πρωταθλητές… σκουπιδιών
Για να καλυφθεί η απόσταση που έχουμε με τους ευρωπαϊκούς στόχους δεν αρκεί η καλύτερη λειτουργία των μονάδων διαχείρισης. Πρέπει καταρχάς να μειωθεί ο ίδιος ο όγκος των αποβλήτων που φτάνει σε αυτές.
Και η απόσταση της Κύπρου από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο είναι τεράστια στην παραγωγή αποβλήτων. Το 2024 παρήχθησαν στη χώρα μας 688 κιλά αστικών αποβλήτων ανά κάτοικο, έναντι 517 κιλών κατά μέσο όρο στην ΕΕ. Πρόκειται για διαφορά 171 κιλών ανά κάτοικο, με την Κύπρο να παράγει περίπου 33% περισσότερα αστικά απόβλητα από τον μέσο όρο της ΕΕ.
Κι ενώ οι στόχοι τρέχουν, κάθε πέρσι και καλύτερα… Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat που δημοσιεύτηκαν πριν από έναν μήνα, το 2024 παρήχθησαν στην Κύπρο περίπου 669 χιλιάδες τόνοι αστικών στερεών αποβλήτων, έναντι περίπου 633 χιλιάδων τόνων το 2023. Πρόκειται για αύξηση 5,6% μέσα σε έναν χρόνο!
Το 2024, το 78,5% των αστικών αποβλήτων που υποβλήθηκαν σε επεξεργασία στην Κύπρο οδηγήθηκε σε ΟΕΔΑ για επεξεργασία (ένα ποσοστό 10-12% διαχωρίστηκε εκεί και οδηγήθηκε σε ανακύκλωση), ενώ μόλις το 14,2% οδηγήθηκε σε ανακύκλωση και άλλο 4,4% σε κομποστοποίηση. Στην ΕΕ, αντίθετα, το ποσοστό ανακύκλωσης των αστικών αποβλήτων –στο οποίο περιλαμβάνεται και η κομποστοποίηση– έφθασε το 48,1% το 2024. Την ίδια ώρα, η ταφή έχει περιοριστεί δραστικά σε ευρωπαϊκό επίπεδο, στο 22,5%, σύμφωνα με τα συγκρίσιμα στοιχεία του 2023.
Η εικόνα καταδεικνύει ότι η απόσταση που καλείται να καλύψει η Κύπρος γίνεται ακόμη πιο εμφανής όταν τα δεδομένα συγκριθούν με την υπόλοιπη Ευρώπη. Το να καλύψεις ένα 10-12% μπορεί να τύχει διαχείρισης σε 10 χρόνια με βάση και τις υποχρεώσεις που θέτει η ΕΕ. Το 65% σε 10% πώς γίνεται στο ίδιο χρονικό διάστημα;
Διαχωρισμός στην πηγή και τέλη σκυβάλων
Η ποσότητα των σκυβάλων που καταλήγει στις μονάδες ΟΕΔΑ μπορεί να περιοριστεί σημαντικά, εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου, όσο ενισχύεται η διαλογή στην πηγή και περισσότερες ροές αποβλήτων εκτρέπονται πριν μπουν στη σακούλα με τα σύμμεικτα και φτάσουν στις μονάδες επεξεργασίας. Πλαστικό, χαρτί, μέταλλο, γυαλί και βεβαίως τα οργανικά αλλά και άλλες κατηγορίες αποβλήτων μπορούν να διαχωρίζονται από τα σύμμεικτα, μειώνοντας τον όγκο που απαιτεί επεξεργασία και, τελικά, ταφή. Όσο πιο αποτελεσματικός γίνεται ο διαχωρισμός στην πηγή τόσο μικρότερες είναι οι ποσότητες που επιβαρύνουν τις ΟΕΔΑ τόσο ευκολότερη καθίσταται η επίτευξη των ευρωπαϊκών στόχων αλλά και τόσο μειώνεται το κόστος της επεξεργασίας. Όσο περισσότερα υλικά διαχωρίζονται στην πηγή τόσο λιγότερα σύμμεικτα απόβλητα χρειάζεται να περάσουν από πολύπλοκη και ακριβή επεξεργασία. Άλλωστε οι ροές της ανακύκλωσης όταν συλλέγονται καθαρές αποκτούν οικονομική αξία.
«Το κόστος διαχείρισης μπορεί να μειωθεί μόνο με τη μείωση των αποβλήτων», τονίζει ο γεν. διευθυντής Περιβάλλοντος. Το κεντρικό μήνυμα είναι ότι η μείωση του κόστους δεν θα έρθει επειδή η επεξεργασία θα γίνει φθηνότερη. Θα έρθει αν υπάρχουν λιγότερα απόβλητα προς επεξεργασία.
Green Dot σε ολόκληρη την Κύπρο
Μία από τις αλλαγές που προωθούνται αφορά την επέκταση της γεωγραφικής κάλυψης της Green Dot. Σήμερα το σύστημα καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος των αστικών περιοχών και μέρος των περιαστικών, όχι όμως το σύνολο της χώρας.
«Η πρόθεσή μας είναι με την ανανέωση της άδειας του συλλογικού συστήματος της Green Dot, μία διαδικασία που βρίσκεται σε εξέλιξη και αναμένεται σύντομα, να καλύψουμε γεωγραφικά ολόκληρη την Κύπρο». Όπως τονίζει ο κ. Κωνσταντίνου, η άδεια της Green Dot έληξε και δόθηκε παράταση ακριβώς για να υπάρξει ξεκαθάρισμα για μια σειρά θεμάτων που εκκρεμούν. «Είμαστε στη διαδικασία να διαμορφωθούν οι νέοι όροι στη βάση των σημερινών δεδομένων», διευκρίνισε, τονίζοντας ότι η γεωγραφική κάλυψη αποτελεί μόνο μία από τις αδυναμίες της σημερινής άδειας.
Το δεύτερο ζήτημα είναι οι ίδιοι οι στόχοι συλλογής. Η πρόθεση είναι αυτοί να αυξηθούν, ώστε το συλλογικό σύστημα να υποχρεωθεί να εντείνει τις προσπάθειες για μεγαλύτερες ποσότητες ανακυκλώσιμων υλικών. Παράλληλα, επισημαίνει ο δρ Κωνσταντίνου, πρέπει να βελτιωθεί και η ποιότητα των υλικών που συλλέγονται. «Σήμερα στις σακούλες PMD καταλήγουν συχνά αντικείμενα που δεν ανήκουν στη συγκεκριμένη ροή. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα πλαστικά παιχνίδια. Η παρουσία τέτοιων υλικών αυξάνει το κόστος διαλογής και μειώνει τη δυνατότητα αξιοποίησης του τελικού προϊόντος. Για τον λόγο αυτό θεωρούνται αναγκαίες νέες ενημερωτικές εκστρατείες προς τους πολίτες».
Το αδιέξοδο με το γυαλί
Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί το γυαλί. Σήμερα ποσότητες που συλλέγονται μέσω της Green Dot οδηγούνται στο τσιμεντοποιείο, όπου χρησιμοποιούνται ως πρόσμεικτο στην παραγωγή τσιμέντου. Το γυαλί, δηλαδή, δεν επιστρέφει στον κύκλο παραγωγής γυάλινων προϊόντων.
Την ίδια ώρα, η συγκεκριμένη εγκατάσταση δεν μπορεί να απορροφήσει το σύνολο των διαθέσιμων ποσοτήτων, ενώ το κόστος που χρεώνεται ανά τόνο χαρακτηρίζεται υψηλό.
Υπάρχει, ωστόσο, ιδιωτικό ενδιαφέρον για διαφορετική διαχείριση. Συγκεκριμένα, όπως αποκαλύπτει ο Κώστας Κωνσταντίνου, μονάδα στη Λευκωσία έχει αιτηθεί αδειοδότηση ώστε να παραλαμβάνει γυαλί και στη συνέχεια να το εξάγει σε γειτονική χώρα. Προς το παρόν η αίτηση έχει μπλοκάρει λόγω πολεοδομικών ζητημάτων που έχουν αναφυεί.
Η περίπτωση του γυαλιού αναδεικνύει και μία ευρύτερη διάσταση της πολιτικής για τα απόβλητα. Όπου μία ροή αποκτά οικονομική αξία, το κράτος θεωρεί ότι πρέπει να δημιουργούνται οι προϋποθέσεις ώστε να κινητοποιείται η ιδιωτική πρωτοβουλία και να δημιουργείται μία βιώσιμη οικονομική δραστηριότητα.
Ρωτήσαμε τι γίνεται με την ανακύκλωση χαρτιού. «Έχουμε προβλήματα σχεδόν σε όλες τις ροές. Απλώς σε κάθε περίπτωση είμαστε σε μια ιδιαίτερη δυσκολία. Έχουμε ήδη αλληλογραφία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να επιτευχθούν οι επιμέρους στόχοι κάθε ροής διότι αυτοί οι στόχοι τρέχουν», ανέφερε ο κ. Κωνσταντίνου…
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πιέζει – Να περιμένουμε πρόστιμα
Το ανοικτό μέτωπο που έχουμε αυτή τη στιγμή με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή αφορά τους πρώην σκουπιδότοπους Κοτσιάτη και Βατί. «Η λειτουργία τους έπρεπε να είχε σταματήσει πολλά χρόνια πριν κλείσουν», εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου, και για αυτό η Κομισιόν ξεκίνησε διαδικασία σε βάρος της Κύπρου.
Αυτή τη στιγμή ο Κοτσιάτης έχει αποκατασταθεί πλήρως και η Κυπριακή Δημοκρατία έχει ενημερώσει σχετικά την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στο Βατί, αντίθετα, η αποκατάσταση βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη και προγραμματίζεται να ολοκληρωθεί το 2028.
«Η διαδικασία είναι ουσιαστικά μια μορφή άσκησης πίεσης προς τα κράτη μέλη για κινηθούν τα πράγματα πιο γρήγορα. Να επενδύσουν, να λάβουν μέτρα για να συμμορφωθούν ώστε οι παρεκκλίσεις να μην οδηγηθούν σε καταδίκες και ποινές. Δεν έχει ακόμη επιβληθεί χρηματική ποινή, ωστόσο η σχετική διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη», καταλήγει ο κ. Κωνσταντίνου.
Πράσινα Σημεία σε όλη τη χώρα
Ένα ακόμη σημαντικό κομμάτι της στρατηγικής είναι η επέκταση των Πράσινων Σημείων. Μέσω του Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας έχουν ήδη δημιουργηθεί ή προωθηθεί νέες εγκαταστάσεις και περίπου έξι με επτά σημεία έχουν ολοκληρωθεί. Μία δεύτερη φάση διεύρυνσης αναμένεται να χρηματοδοτηθεί είτε με εθνικούς πόρους είτε μέσα από νέο Πρόγραμμα Πολιτικής Συνοχής. Ο τελικός στόχος είναι να υπάρχει γεωγραφική κάλυψη ολόκληρης της Κύπρου.
Το ενδιαφέρον, σχολιάζει ο κ. Κωνσταντίνου, είναι ότι αλλάζει και η στάση των τοπικών κοινωνιών. «Στα πρώτα στάδια υπήρχαν αντιδράσεις, καθώς αρκετοί κάτοικοι αντιμετώπιζαν τα Πράσινα Σημεία ως ενδεχόμενους νέους σκουπιδότοπους. Η εικόνα αυτή φαίνεται σταδιακά να ανατρέπεται. Καθώς οι πολίτες είδαν στην πράξη ότι πρόκειται για οργανωμένους και ελεγχόμενους χώρους, αρκετές κοινότητες έφτασαν στο σημείο να ζητούν οι ίδιες τη δημιουργία Πράσινων Σημείων».
Άρα ο στόχος είναι να δημιουργηθούν ακόμη περισσότερα ώστε να διευκολύνονται οι πολίτες να αφήνουν οτιδήποτε τους είναι άχρηστο.
Πράσινα Περίπτερα και μικρότερες υποδομές
Για την ύπαιθρο και για μικρότερες κοινότητες προβλέπονται και τα λεγόμενα Πράσινα Περίπτερα. Πρόκειται ουσιαστικά για οργανωμένα κοντέινερ ελεγχόμενης πρόσβασης, στα οποία οι κάτοικοι θα μπορούν να παραδίδουν συγκεκριμένες κατηγορίες αποβλήτων, όπως χαρτί, πλαστικό, μέταλλο, κλωστοϋφαντουργικά, μικρές ηλεκτρικές συσκευές, μπαταρίες, λαμπτήρες, ρούχα, βιβλία, παιχνίδια και άλλα μικρά οικιακά αντικείμενα. Ό,τι αφήνει κάποιος στα Πράσινα Σημεία.
Από εκεί, τα υλικά θα μεταφέρονται είτε σε μεγάλα Πράσινα Σημεία είτε απευθείας σε μονάδες επεξεργασίας. Παράλληλα σχεδιάζονται μικρότερα Πράσινα Σημεία σε επίπεδο συμπλεγμάτων κοινοτήτων, ώστε η απόσταση να μην αποτελεί αντικίνητρο για τον πολίτη. Η εγγύτητα, εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου, θεωρείται κρίσιμος παράγοντας για να λειτουργήσει το σύστημα.
Σύμφωνα με τις στατιστικές του Τμήματος Περιβάλλοντος, μέχρι τον Οκτώβριο 2025, ολοκληρώθηκε η εγκατάσταση 50 Πράσινων Περιπτέρων σε ορεινές και απομακρυσμένες περιοχές όλων των επαρχιών της Κύπρου που δεν εξυπηρετούνται από αδειοδοτημένους συλλογείς αποβλήτων. Το καλοκαίρι φέτος αναμενόταν να ολοκληρωθεί η εγκατάσταση 20 επιπλέον δίπλα από επιλεγμένα Πράσινα Περίπτερα για τη χωριστή συλλογή ογκωδών δημοτικών αποβλήτων σε απομακρυσμένες περιοχές.
Δεύτερη ζωή στα αντικείμενα
Η κυκλική οικονομία δεν σταματά, όμως, στην ανακύκλωση. Σχεδιάζονται κέντρα επιδιόρθωσης και καταστήματα επαναχρησιμοποίησης σε Πράσινα Σημεία. Αντικείμενα τα οποία ένας πολίτης δεν χρειάζεται πλέον, αλλά παραμένουν λειτουργικά ή μπορούν να επισκευαστούν, θα μπορούν να επαναχρησιμοποιούνται αντί να μετατρέπονται σε απόβλητα. Μπορεί να επιδιορθώνονται και να πωλούνται εκ νέου, επισημαίνει ο γενικός διευθυντής Περιβάλλοντος, προσθέτοντας πως «η ΕΕ ενθαρρύνει έντονα την αγορά μεταχειρισμένων προϊόντων, ακριβώς επειδή παρατείνει τον κύκλο ζωής των υλικών και περιορίζει την κατανάλωση νέων πρώτων υλών».
Στο παρόν στάδιο λειτουργούν πιλοτικά δύο καταστήματα επαναχρησιμοποίησης στα Μεγάλα Πράσινα Σημεία Μαλούντας και Λινούς, από τον Μάιο 2025. Τα εν λόγω καταστήματα θα αυξηθούν συνολικά σε 36 μέχρι το 2028. Οι τιμές των αντικειμένων που θα πωλούνται στα Κέντρα Επισκευής και Επαναχρησιμοποίησης και το δίκτυο καταστημάτων επαναχρησιμοποίησης εκτιμώνται στο 30-40% της αρχικής τιμής.
Διαβάστε αύριο στον «Π»
Ο γενικός διευθυντής Περιβάλλοντος, δρ Κώστας Κωνσταντίνου, αναλύει στον «Π» τη σημερινή κατάσταση στις μονάδες διαχείρισης αποβλήτων Κόσιης, Πεντακώμου και στον ΧΥΤΑ Πάφου. Τις προσωρινές διευθετήσεις που προωθούνται ως μέρος της τελικής λύσης της διαχείρισης των σύμμεικτων αποβλήτων ποιος θα τις πληρώσει και πότε αναμένεται να δοθούν οι απαντήσεις για τις τελικές λύσεις που θα οδηγήσουν την Κύπρο σε ένα περιβαλλοντικά ορθό και οικονομικά βιώσιμο μοντέλο διαχείρισης των αποβλήτων.
