Στο σκαμνί της Ελεγκτικής οι ατασθαλίες στον Ακάμα: Από το οδικό δίκτυο μέχρι τα παράνομα υποστατικά – «Έγινε περιβαλλοντική αξιολόγηση χωρίς να προηγηθούν στόχοι διατήρησης»

Τρία χρόνια μετά την αναστολή τον έργων της Α΄ Φάσης του οδικού δικτύου του Εθνικού Δασικού Πάρκου (ΕΔΠ) Ακάμα και σε μία χρονική στιγμή, όπου, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, το Τμήμα Δασών αναμένει το πράσινο φως από τις αρμόδιες Αρχές για να προχωρήσει σε νέα προκήρυξη διαγωνισμού για αυτά, η Ελεγκτική Υπηρεσία δημοσιεύει σήμερα Ειδική Έκθεση, μέσα από την οποία εξετάζει τι πήγε λάθος σε σχέση με τον σχεδιασμό και την υλοποίηση των έργων, ώστε αυτά να παγώσουν τον Δεκέμβριο του 2023 μετά από απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου και στη συνέχεια να τερματιστεί η σχετική σύμβαση. Η οδυνηρή πραγματικότητα για τη διαχείριση του δημόσιων πόρων είναι ότι, σύμφωνα με την Ελεγκτική Υπηρεσία, έχουμε ενώπιόν μας ένα έργο συμβατικής αξίας 6,295 εκατ. ευρώ, το οποίο έφθασε στο 94% του συμβατικού χρόνου, έχοντας υλοποιηθεί μόλις στο 17,67%.

Ευθύνες σε Τμήμα Περιβάλλοντος και Τμήμα Δασών

Ελεγχόμενοι φορείς είναι το Τμήμα Περιβάλλοντος ως η Περιβαλλοντκή Αρχή και το Τμήμα Δασών, στα οποία η Έκθεση καταλογίζει σοβαρές ευθύνες για τις εργασίες της Α΄Φάσης του οδικού δικτύου, αποδίδοντας ευθύνη, μεταξύ άλλων, στο πρώτο για περιβαλλοντική αξιολόγηση, χωρίς να καθορίσει προηγουμένως ειδικούς στόχους διατήρησης για την περιοχή, και στα δύο, για μη έγκαιρο εντοπισμό της απόκλισης κατασκευαστικών σχεδίων από τους όρους της Περιβαλλοντικής Αρχής. Όσον αφορά τα παράνομα κέντρα εστίασης και αναψυχής εντός του ΕΔΠ και των περιοχών του Δικτύου Natura 2000, το συμπέρασμα της Έκθεσης είναι ότι η κατάσταση εξακολουθεί να παραμένει μέχρι σήμερα ανεξέλεγκτη.

Δεν παραδόθηκαν οι διοικητικές έρευνες

Εξαρχής η Ελεγκτική Υπηρεσία ξεκαθαρίζει ότι αποφάσισε την έναρξη του κανονιστικού ελέγχου στα δύο κύρια εμπλεκόμενα Τμήματα, για δύο λόγους.

Πρώτον, οι εκθέσεις των διοικητικών ερευνών που διέταξε η τέως υπουργός Γεωργίας, Μαρία Παναγιώτου, δεν υποβλήθηκαν ακόμα στην Ελεγκτική Υπηρεσία, η οποία τον Νοέμβριο του 2023, και κατόπιν καταγγελιών που της υποβλήθηκαν για εκτεταμένες παραβιάσεις των νομικά δεσμευτικών περιβαλλοντικών όρων, ανέβαλε την έναρξη ελέγχου, ώστε οι διαπιστώσεις των διοικητικών ερευνών να λαμβάνονταν υπόψη κατά τον έλεγχο.

Δεύτερον, τρία και πλέον έτη μετά την έναρξη των εργασιών, τον Οκτώβριο του 2022, το έργο παραμένει ημιτελές.

Οι έξι βασικές θεματικές

Τα ευρήματα ελέγχου εντάσσονται σε έξι κύριες θεματικές:

1. Αδυναμίες που διαπιστώθηκαν σε σχέση με τη διαδικασία της εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και της διαμόρφωσης των σχετικών περιβαλλοντικών όρων. 

Σύμφωνα με την Έκθεση, η Περιβαλλοντική Αρχή, δηλαδή το Τμήμα Περιβάλλοντος, διενήργησε την προβλεπόμενη δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων στο περιβάλλον, για το Σχέδιο Αειφόρου Ανάπτυξης του ΕΔΠ Ακάμα, χωρίς να έχουν προηγουμένως καθοριστεί για την υπό εξέταση περιοχή ειδικοί στόχοι διατήρησης. Επίσης οι περιβαλλοντικοί όροι δεν ήταν σε όλες τις περιπτώσεις επαρκώς συγκεκριμένοι ως προς παραμέτρους που θα μπορούσαν να επηρεάσουν ουσιωδώς την έκταση και ένταση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων του έργου. Ορισμένοι όροι περιλάμβαναν μόνο γενικές αναφορές, όπως «δημιουργία πλευρικών ρείθρων, όπου χρειάζεται, σε ορισμένο μήκος» και «θα κατασκευαστούν πέτρινοι τοίχοι σε ορισμένα σημεία όπου παρατηρούνται γεωλισθήσεις». Παράλληλα τα κατασκευαστικά σχέδια δεν στάλθηκαν, από την Περιβαλλοντική Αρχή στο Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων, ώστε να βεβαιωθεί ότι λήφθηκαν υπόψη κατά τον σχεδιασμό όλοι οι σχετικοί νομικά δεσμευτικοί περιβαλλοντικοί όροι, προτού αυτά οριστικοποιηθούν/εγκριθούν. Ως εκ τούτου, εντοπίστηκαν αποκλίσεις από τους περιβαλλοντικούς όρους, όταν τα υδραυλικά έργα είχαν ήδη ολοκληρωθεί ή βρίσκονταν υπό κατασκευή. 

Ακόμα στο κείμενο της Έκθεσεης αναφέρεται ότι ουσιώδεις όροι της Έκθεσης Ειδικής Οικολογικής Αξιολόγησης ήταν ασαφείς, ελλιπείς ή καθορίστηκαν χωρίς την απαραίτητη διαβούλευση με τα αρμόδια Τμήματα. Ενδεικτικό παράδειγμα είναι ο μη καθορισμός του τρόπου υδροδότησης των υπόγειων δεξαμενών κρύου νερού των κόμβων υποδομών εξυπηρέτησης επισκεπτών. Επίσης, η υδροδότηση μέσω αγωγού των τριών κόμβων στην περιοχή Λάρας υιοθετήθηκε στη Γνωμάτευση «Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων» και στην «Αιτιολογημένη Διαπίστωση» χωρίς να αναλυθούν και να τεκμηριωθούν δεόντως οι έμμεσες, συνεργιστικές και σωρευτικές επιπτώσεις στο πλαίσιο της Δέουσας Εκτίμησης Επιπτώσεων. Λόγω τέτοιων αδυναμιών, αποφασίστηκε, μετέπειτα, όπως ο αγωγός και το καλώδιο που τοποθετήθηκαν θα πρέπει να αφαιρεθούν, γεγονός που καταδεικνύει σπατάλη δημοσίου χρήματος και περιβαλλοντική επιβάρυνση.

2. Απόκλιση κατασκευαστικών σχεδίων από τους όρους της Περιβαλλοντικής Αρχής και αποκλίσεις κατά την εκτέλεση του έργου.

Από επισκόπηση των κατασκευαστικών σχεδίων που ετοιμάστηκαν τον Οκτώβριο του 2021 από τον ανάδοχο ιδιώτη μελετητή, η Ελεγκτική Υπηρεσία διαπιστώνει παραβάσεις των νομικά δεσμευτικών περιβαλλοντικών όρων που έθεσε η Περιβαλλοντική Αρχή. Ενδεικτικά, οι παραβάσεις αφορούν υδραυλικά έργα (γεφύρια και οχετοί) και διατομές των δρόμων του οδικού δικτύου του ΕΔΠ Ακάμα. Ορισμένες τυπικές διατομές, όπως αποτυπώθηκαν στα κατασκευαστικά σχέδια, παρουσιάζουν αποκλίσεις σε σχέση με το μέγιστο πλάτος του δρόμου που καθορίζει η Αιτιολογημένη Διαπίστωση. Επίσης εντοπίστηκε ασυνέπεια των τελικών κατασκευαστικών σχεδίων με τις επιμέρους  κατασκευαστικές λεπτομέρειες των σχεδίων, όσον αφορά στο τελικό πλάτος συγκεκριμένου δρόμου. «Θεωρούμε ότι οι πιο πάνω αποκλίσεις των σχεδίων από τους νομικά δεσμευτικούς όρους αλλά και οι ασυνέπειες των τελικών κατασκευαστικών σχεδίων με τις επιμέρους κατασκευαστικές λεπτομέρειες των σχεδίων που επισημαίνουμε θα έπρεπε να είχαν εντοπιστεί, από το Τμήμα Περιβάλλοντος και το Τμήμα Δασών, αντίστοιχα, πριν την τελική έγκριση των κατασκευαστικών έργων και την έναρξη των εργασιών», σημειώνει η Ελεγκτική Υπηρεσία.

Όσον αφορά τις αποκλίσεις από τα κατασκευαστικά σχέδια, κατά το στάδιο υλοποίησης του έργου, η Έκθεση αναφέρεται σε διατομές δρόμων (από μετρήσεις που διενήργησαν στο πλαίσιο επιτόπιου ελέγχου στις 18.11.2025 εντόπισαν τις αποκλίσεις), εκσκαφές (σε σημείο το βάθος εκσκαφών ανερχόταν στα 2,10 μ., ενώ το μέγιστο επιτρεπτό, με βάση τα κατασκευαστικά σχέδια, για το συγκεκριμένο σημείο ήταν 1,875μ.) και υδραυλικά έργα.

3. Ιχθυοπεράσματα στη Λάρα και την Τοξεύτρα βρέθηκαν φραγμένα εμποδίζοντας τη διακίνηση του προστατευόμενου ευρωπαϊκού χελιού.

Σε επιτόπιο δειγματοληπτικό έλεγχο που διενήργησε η Υπηρεσία τον Απρίλιο του 2026, σε αριθμό οχετών που κατασκευάστηκαν, διαπιστώσανε ότι, στις περιπτώσεις των κιβωτιοειδών οχετών στα σημεία αρ.2 (Γεφύρι Τοξεύτρας) και 9 (Λάρα), κατασκευάστηκαν ιχθυοπεράσματα στα οποία ωστόσο κατέληξαν φερτά υλικά, με αποτέλεσμα να ήταν φραγμένα, γεγονός που εμποδίζει τη διακίνηση του χελιού.

4. Έργο σύμβατικής αξίας 6,295 εκατ. ευρώ έφθασε στο 94% του συμβατικού χρόνου έχοντας υλοποιηθεί μόλις στο 17,67%.

Πέραν από την πιο πάνω επισήμανση για την καθυστέρηση του έργου, η Ελεγκτική Υπηρεσία αναφέρει ότι το αναθεωρημένο ποσό της σύμβασης (ή/και εκτίμησή του) που πιστοποιήθηκε από τον σύμβουλο μελετητή του έργου, ανέρχεται στα 1.378.505 ευρώ πλέον ΦΠΑ, ενώ μέχρι τον Μάιο του 2024 είχαν καταβληθεί στον ανάδοχο 965.955 ευρώ πλέον ΦΠΑ. Επίσης εκδόθηκαν εννέα πιστοποιητικά εκτελεσθείσας εργασίας, εκ των οποίων τα οκτώ εξοφλήθηκαν. «Ζητήσαμε από το Τμήμα Δασών να μας προσκομίσει πρόσθετα στοιχεία σχετικά με το συνολικό ποσό των επιπρόσθετων απαιτήσεων του ανάδοχου και των ανταπαιτήσεων του Τμήματος Δασών αλλά μας αναφέρθηκε ότι τα υπό αναφορά στοιχεία τυγχάνουν χειρισμού από τη Νομική Υπηρεσία και ότι δεν μπορούσαν να δοθούν οποιεσδήποτε περαιτέρω λεπτομέρειες στο παρόν στάδιο. Αναφέρουμε ότι, το Τμήμα Δασών σε κάποιες περιπτώσεις δεν ήταν σε θέση να παράσχει στην Υπηρεσία πλήρη στοιχεία για το επιμέρους κόστος κάθε κατασκευαστικού έργου. Η εν λόγω αδυναμία, αυξάνει τον κίνδυνο διενέργειας λανθασμένων πληρωμών και περιορίζει την δυνατότητα υπολογισμού του επιμέρους κόστους. Μέχρι την ολοκλήρωση του ελέγχου μας, δεν εντοπίστηκαν στοιχεία που να τεκμηριώνουν ότι το Τμήμα Δασών προώθησε ενέργειες για ένταξη του έργου στο Πρόγραμμα Πολιτικής Συνοχής ΘΑΛΕΙΑ 2021–2027, όπως Πρόσκληση Ένταξης, Τεχνικό Δελτίο Έργου ή Απόφαση Ένταξης. Παρά τα σχετικά αιτήματα της Υπηρεσίας μας, ημερ.27.4.2026, και την υπενθύμιση που ακολούθησε στις 15.5.2026, το Τμήμα δεν ανταποκρίθηκε ούτε απέστειλε τα ζητηθέντα στοιχεία», αναφέρει η Ελεγκτική Υπηρεσία.

5. Τον Απρίλιο του 2026 η Κυπριακή Δημοκρατία παραπέμφθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο Δικαστήριο της ΕΕ για συνεχιζόμενη μη συμμόρφωση με την Οδηγία των Οικοτόπων.

Εδώ η Ελεγκτική Υπηρεσία τονίζει ότι η ανάγκη ετοιμασίας και έκδοσης Διαταγμάτων Προστασίας και Διαχείρισης, μεταξύ άλλων, για τις περιοχές ΕΖΔ και ΖΕΠ στη «Χερσόνησο Ακάμα» είναι επιτατική για την προστασία και διαχείρισή τους. Ζητά να γίνουν το συντομότερο δυνατόν για αποφυγή περαιτέρω κυρώσεων από τη ΕΕ και πλήρη συμμόρφωση με την Οδηγία των Οικοτόπων.

6. Στην περιοχή εξακολουθούν να υπάρχουν παράνομα κέντρα εστίασης και αναψυχής.   

Στο κεφάλαιο «Παράνομες δραστηριότητες και επεμβάσεις» η Ελεγκτική Υπηρεσία αναφέρει ότι εντός του ΕΔΠ και των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 εξακολουθούν να παρατηρούνται παράνομα κέντρα εστίασης και αναψυχής, κτηνοτροφικά/γεωργικά υποστατικά και κατοικίες που ανεγέρθηκαν στη βάση αδειών που εξασφαλίστηκαν για ανέγερση γεωργικών αποθηκών.

Στη βάση των ελέγχων της, που περιλάμβαναν τόσο επισκόπηση σχετικής αλληλογραφίας, όσο και επιτόπιες επισκέψεις, αναφέρονται τα ακόλουθα:

• Διαπιστώθηκαν καθυστερήσεις χρόνων από την ημερομηνία εντοπισμού της παράβασης μέχρι την καταχώριση ποινικών υποθέσεων ή την επιβολή μέτρων για αποκατάσταση της νομιμότητας. Μία περίπτωση αφορά εστιατόριο που έχει ανεγερθεί παράνομα σε κρατική δασική γη, για το οποίο έχει εκδοθεί διάταγμα κατεδάφισης από το δικαστήριο, αλλά έχει εφεσιβληθεί. Και σε άλλες περιπτώσεις όπου εκδόθηκαν διατάγματα κατεδάφισης, αυτά δεν εκτελέστηκαν, γεγονός που δημιουργεί σοβαρούς προβληματισμούς σε σχέση με την ανοχή που επιδεικνύουν οι αρμόδιες αρχές, δηλαδή ο ΕΟΑ Πάφου, ο Δήμος Ακάμα και ο Έπαρχος Πάφου.

• Σε σχέση με τις εξοχικές κατοικίες που ανεγέρθηκαν στη βάση αδειών που εκδόθηκαν για την ανέγερση γεωργικών αποθηκών, προκύπτει η ανάγκη συμμόρφωσης με την απαίτηση διενέργειας εκτίμησης των επιπτώσεων στο περιβάλλον, καθώς και μετέπειτα παρακολούθηση για επιβεβαίωση ότι τα υποστατικά που ανεγέρθηκαν συνάδουν με τις άδειες που εκδόθηκαν. Αξίζει να σημειωθεί ότι για το θέμα της καθυστέρησης επιβολής μέτρων και εκτέλεσης διαταγμάτων κατεδάφισης σε περιβαλλοντικά ευαίσθητες περιοχές, η Υπηρεσία, όπως πληροφορεί, θα εκδώσει ξεχωριστή Ειδική Έκθεση.

• Όσον αφορά τα παράνομα κέντρα εστίασης και αναψυχής, το συμπέρασμα της Έκθεσης είναι ότι η κατάσταση εξακολουθεί να παραμένει ανεξέλεγκτη. Στις 25.4.2025, 11.11.2025 και 17.4.2026, η Υπηρεσία πραγματοποίησε επιτόπιους ελέγχους και διαπίστωσε ότι παράνομα υποστατικά εξακολουθούν να υφίστανται, όπως εστιατόριο με παρακείμενα υποστατικά και δεξαμενή, εντός κρατικής δασικής γης στο Νότιο Κόλπο της Λάρας, λυόμενο υποστατικό στον Νότιο Κόλπο της Λάρας, αναψυκτήριο  πλησίον του καθορισμένου Προστατευόμενου Τοπίου Φαράγγι Άβακα, κινητό αναψυκτήριο το οποίο σταθμεύει πλησίον του καθορισμένου Προστατευόμενου Τοπίου Άσπρος Ποταμός και λυόμενο υποστατικό στην κοίτη του Άσπρου ποταμού.

• Παρόλο ότι η Υπηρεσία έχει ήδη επισημάνει την απαράδεκτη κατάσταση των παράνομων δρόμων/μονοπατιών, από το 2022 και παρά την περίληψη σχετικών όρων στην Έκθεση ΕΟΑ και τη Γνωμάτευση ΣΜΠΕ, μέχρι σήμερα δεν έχουν ληφθεί επαρκή μέτρα αντιμετώπισης του προβλήματος.

Αδυναμίες σε διαδοχικά στάδια, βλέπει ο Γενικός Ελεγκτής

«Ο έλεγχός μας ανέδειξε αδυναμίες σε κρίσιμα και αλληλένδετα στάδια. Θεμελιώδες ζήτημα αποτελεί το γεγονός ότι η δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων του Σχεδίου Αειφόρου Ανάπτυξης διενεργήθηκε χωρίς να έχουν προηγουμένως καθοριστεί ειδικοί στόχοι διατήρησης για την περιοχή», αναφέρει σε εισαγωγικό σημείωμα ο Γενικός Ελεγκτής, Ανδρέας Παπακωνσταντίνου.  

Παράλληλα, εντοπίστηκαν περιπτώσεις στις οποίες νομικά δεσμευτικοί περιβαλλοντικοί όροι δεν αποτυπώθηκαν επαρκώς στα κατασκευαστικά σχέδια, καθώς και αποκλίσεις κατά την εκτέλεση των έργων. Η συνολική εικόνα καταδεικνύει ότι ο σχεδιασμός, η περιβαλλοντική αξιολόγηση, η ενσωμάτωση των όρων στα σχέδια και η παρακολούθηση της κατασκευής δεν λειτούργησαν ως ενιαία αλληλουχία προληπτικών δικλίδων. Παράλληλα τονίζει ότι προβλήματα εντοπίστηκαν αφού είχαν ήδη πραγματοποιηθεί επεμβάσεις, με αποτέλεσμα αναστολές εργασιών, επανασχεδιασμό, αποκαταστάσεις, πρόσθετο κόστος και περιβαλλοντική επιβάρυνση.

«Η περιβαλλοντική επιβάρυνση δεν μπορούσε να αναστραφεί»

Υποδεικνύοντας ότι η πρόληψη πρέπει να προηγείται της αποκατάστασης, αναφέρει ότι η προστασία μιας περιβαλλοντικά ευαίσθητης περιοχής δεν μπορεί να βασίζεται στον εκ των υστέρων εντοπισμό προβλημάτων. Εδώ ενδεικτικά σημειώνει ότι μετά την έναρξη των έργων, επιβλήθηκαν 19 συμπληρωματικοί ή τροποποιημένοι περιβαλλοντικοί όροι. Κατά τον έλεγχο της Ελεγκτικής Υπηρεσίας, 17 δεν είχαν ακόμη εκπληρωθεί πλήρως, ενώ σε σχέση με τους άλλους δύο, που αφορούσαν στις υπερεκσκαφές, η περιβαλλοντική επιβάρυνση δεν μπορούσε να αναστραφεί.

Αναγκαία η ενίσχυση των δικλίδων

Οι αρμόδιες Υπηρεσίες, σύμφωνα με τον Γενικό Ελεγκτή, οφείλουν να διασφαλίσουν ότι στα επόμενα στάδια δεν θα επαναληφθούν αντίστοιχες αδυναμίες. «Οι περιβαλλοντικοί όροι πρέπει να είναι σαφείς και, όπου είναι δυνατό, μετρήσιμοι, να ενσωματώνονται πλήρως στα τελικά σχέδια και να ελέγχονται πριν από την έναρξη των εργασιών. Κάθε ουσιώδης μεταβολή πρέπει να υπόκειται σε τεκμηριωμένο έλεγχο και έγκριση πριν από την εφαρμογή της», εξηγεί. «Η προστασία του Ακάμα απαιτεί αποτελεσματικές προληπτικές δικλίδες, συνεχή εποπτεία και έγκαιρη παρέμβαση. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση τόσο για την προστασία της περιοχής όσο και για την ορθολογική διαχείριση των δημόσιων πόρων», τονίζει.

Τα δύο Τμήματα αμφισβητούν τα συμπεράσματα

Τμήμα Δασών και Τμήμα Περιβάλλοντος απορρίπτουν πλήρως το πόρισμα της Ελεγκτικής Υπηρεσίας για τον Ακάμα, μέσω μιας πολυσέλιδης απάντησης 34 σελίδων που κατέθεσε η Γενική Διεύθυνση Περιβάλλοντος του Υπουργείου Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος.

Τα δύο αρμόδια Τμήματα υπερασπίζονται πλήρως τις αποφάσεις και ενέργειές τους, τονίζοντας ότι οι κατηγορίες αγνοούν τις τεχνικές δυσκολίες του έργου, καθώς και τον κεντρικό στόχο που είναι η προστασία του Εθνικού Δασικού Πάρκου.

Μεταξύ άλλων, δεν υιοθετούν τις θέσεις περί «ανεπανόρθωτης περιβαλλοντικής βλάβης» ή «ασυμβατότητας των έργων», αντιτείνοντας ότι οι σχεδιασμοί για το Εθνικό Δασικό Πάρκο (ΕΔΠ) Ακάμα έγιναν με γνώμονα την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, τη ρύθμιση της ανεξέλεγκτης επισκεψιμότητας και την εφαρμογή των εγκεκριμένων σχεδίων αειφόρου ανάπτυξης.

Διαβάστε ολόκληρη την Έκθεση της Ελεγκτικής Υπηρεσίας ΕΔΩ.