Του Νίκου Μεσαρίτη
Σεισμοί στην Κύπρο: επιστήμη, ευθύνη και η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην ασφάλεια και την αυταπάτη. Η Κύπρος δεν είναι ένας ακίνητος τόπος. Αντίθετα ο φλοιός της γης που βρίσκεται κάτω δεν είναι συνεχής και δύο τμήματά του στο κυπριακό τόξο κινούνται αντίθετα και συγκρούονται αργά, αθόρυβα, αλλά ασταμάτητα. Το νησί βρίσκεται σε μία από τις πιο σεισμικά ενεργές ζώνες του πλανήτη, όπου εκδηλώνεται περίπου το 15% της παγκόσμιας σεισμικότητας. Στην αρχαιότητα καταστράφηκαν η Σαλαμίνα και το Κούριο. Στις 10 Σεπτεμβρίου του 1953 ισχυρός σεισμός έφερε την καταστροφή στην επαρχία Πάφου, χωριά ισοπεδώθηκαν, σε 158 καταρρεύσεις 40 άνθρωποι σκοτώθηκαν, άλλοι έμειναν άστεγοι, 1.600 σπίτια καταστράφηκαν, περιορισμένοι αριθμοί, μικρός ο οικοδομικός όγκος. Όλα στο κυπριακό τόξο, όπου η αφρικανική πλάκα κινείται προς βορρά και συγκρούεται με την Ευρασιατική. Δεν πρόκειται για μια ομαλή διαδικασία, οι πλάκες δεν έχουν ομαλή επιφάνεια, «σκαλώνουν», συσσωρεύουν ενέργεια και κάποια στιγμή την εκτονώνουν βίαια. Αυτό εμείς το αντιλαμβανόμαστε ως σεισμό.
Η εικόνα είναι απλή αλλά αποκαλυπτική: όπως μια μεταλλική λάμα που πιέζεται καμπτόμενη. Στη λάμα συσσωρεύεται ενέργεια, όταν οι δυνάμεις που παράγει ξεπεράσουν τις δυνάμεις της πίεσης αυτή απελευθερώνεται μάλλον απότομα. Έτσι και οι τεκτονικές πλάκες του φλοιού της γης. Όταν η ενέργεια ξεπεράσει τα όρια αντοχής των πετρωμάτων, εκτονώνεται ως σεισμός. Το έδαφος, που το θεωρούμε σταθερό, συμπεριφέρεται σαν θάλασσα. Δημιουργούνται κύματα. Και πάνω σε αυτά τα κύματα καλούνται να «πλεύσουν» τα κτήρια.
Εδώ αρχίζει η πραγματική ευθύνη του ανθρώπου. Σε περιοχές χωρίς σεισμούς, τα κτήρια σχεδιάζονται κυρίως για να μεταφέρουν τα φορτία προς το έδαφος. Στις σεισμογενείς περιοχές, όμως, το πρόβλημα αλλάζει. Η καταπόνηση γίνεται δυναμική. Το κτήριο δεν «στέκεται» απλώς, ταλαντώνεται όπως ένα πλοίο σε θαλασσοταραχή. Αν δεν έχει σχεδιαστεί σωστά, η ενέργεια αυτή δεν απορροφάται, συσσωρεύεται στα αδύνατα σημεία και οδηγεί σε κατάρρευση.
Το κρίσιμο σημείο και συχνά παρεξηγημένο, είναι ότι ο σεισμός δεν σκοτώνει από μόνος του. Τα κτήρια σκοτώνουν. Τα τραγικά παραδείγματα της Τουρκίας και της Συρίας το επιβεβαίωσαν με τον πιο σκληρό τρόπο. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι χάθηκαν όχι επειδή «ξύπνησε ο Εγκέλαδος», αλλά επειδή τα κτήρια δεν άντεξαν. Κατασκευές χωρίς επαρκή αντισεισμικό σχεδιασμό, χωρίς έλεγχο, χωρίς ποιότητα.
Στην Κύπρο, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη απ’ όσο συχνά πιστεύουμε. Υπάρχει ένα σημαντικό απόθεμα κτηρίων που ανεγέρθηκαν πριν από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν οι αντισεισμικοί κανονισμοί δεν υπήρχαν και ακολούθως δεν ήταν επαρκώς αυστηροί και δεν εφαρμόζονταν με συνέπεια. Αυτά τα κτήρια αποτελούν ένα «σιωπηλό και αρκετά ευάλωτο οικοδομικό απόθεμα» παρόλο που θα μπορούσαν να ενισχυθούν με προσθήκες, αλλά μετά έρχεται η δαπάνη που μπορεί να μην την αντέχει ο ιδιοκτήτης. Όμως το κράτος πρέπει να φροντίσει τα δημόσια κτήρια.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ηλικιακό. Είναι και σχεδιαστικό. Στα σύγχρονα κτήρια η αρχιτεκτονική έχει κρίσιμο ρόλο. Ο τρόπος που διαμορφώνεται ο όγκος ενός κτηρίου επηρεάζει άμεσα τη συμπεριφορά του στον σεισμό. Ένα συμμετρικό, «κανονικό» κτήριο κατανέμει καλύτερα τις δυνάμεις. Αντίθετα, ασύμμετρα σχήματα, μεγάλοι πρόβολοι ή ισόγεια χωρίς τοιχοποιία (τα λεγόμενα «μαλακοί όροφοι») δημιουργούν αδυναμίες.
Η εικόνα είναι ξανά απλή: όπως ένα πλοίο δεν μπορεί να επιβιώσει σε καταιγίδα αν είναι στραβό ή ασύμμετρο, έτσι και ένα κτήριο. Η κανονικότητα δεν είναι αισθητική επιλογή, είναι όρος επιβίωσης. Κι όμως, στην πράξη, αυτή η αρχή συχνά παραβλέπεται. Η επιθυμία για εντυπωσιασμό, για «διαφορετικότητα», ή ακόμη και η οικονομία χώρου οδηγούν σε επιλογές που υπονομεύουν την ασφάλεια. Η ευθύνη εδώ δεν είναι μόνο τεχνική. Είναι και πολιτισμική. Γιατί τελικά, το ζήτημα των σεισμών είναι βαθιά πολιτικό και κοινωνικό. Αφορά τους κανονισμούς, τους ελέγχους, τη διαφάνεια. Αφορά το αν οι πολίτες απαιτούν ποιότητα ή συμβιβάζονται με το πρόχειρο. Αφορά το αν η Πολιτεία επιβάλλει κανόνες ή τους αφήνει να χαλαρώνουν στο όνομα της «ανάπτυξης». Αφορά, με απλά λόγια, το πόσο αξία δίνουμε στην ανθρώπινη ζωή.
Η αναφορά στον «Εγκέλαδο» μπορεί να έχει ποιητική δύναμη, αλλά δεν πρέπει να λειτουργεί ως άλλοθι. Οι αρχαίοι απέδιδαν τους σεισμούς σε μυθολογικές δυνάμεις. Σήμερα γνωρίζουμε. Και όταν γνωρίζεις, έχεις ευθύνη. Η Κύπρος έχει ζήσει ισχυρούς σεισμούς στο παρελθόν και θα ζήσει και στο μέλλον. Το ερώτημα δεν είναι αν θα συμβούν, αλλά πότε. Και το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο: θα μας βρουν έτοιμους; Η απάντηση δεν θα δοθεί τη στιγμή του σεισμού. Θα δοθεί πριν. Στα σχέδια που εγκρίνονται, στα υλικά που επιλέγονται, στους ελέγχους που γίνονται ή δεν γίνονται. Γιατί όταν η γη κινηθεί, δεν υπάρχει χρόνος για διορθώσεις. Υπάρχουν μόνο συνέπειες.
