Σε περιόδους έντονης πολιτικής αβεβαιότητας, οι κοινωνίες συχνά επιστρέφουν, συνειδητά ή ασυνείδητα, στις θεμελιώδεις ιδέες που διαμόρφωσαν τη δημοκρατική σκέψη. Σε μια εποχή όπου η πολιτική επικοινωνία κυριαρχείται από τα κοινωνικά δίκτυα, τη σύγκρουση εντυπώσεων και την προσωποκεντρική αντιπαράθεση, οι αρχές του Αριστοτέλη μοιάζουν πιο σύγχρονες από ποτέ. Ο μεγάλος φιλόσοφος δεν αντιμετώπιζε την πολιτική ως μηχανισμό εξουσίας, αλλά ως διαδικασία οικοδόμησης μιας δίκαιης και σταθερής κοινωνίας. Και ίσως γι' αυτό η σκέψη του αποκτά ιδιαίτερη σημασία ενόψει των επικείμενων βουλευτικών εκλογών.
Οι πέντε βασικές αρχές της αριστοτελικής πολιτικής φιλοσοφίας λειτουργούν σήμερα σχεδόν σαν καθρέφτης της κυπριακής πολιτικής πραγματικότητας. Μέσα από αυτές μπορεί κανείς να διαβάσει όχι μόνο τις αδυναμίες του πολιτικού συστήματος, αλλά και τις βαθύτερες αγωνίες μιας κοινωνίας που δείχνει να αναζητεί ξανά νόημα, αξιοπιστία και προσανατολισμό στη δημόσια ζωή.
Κοινό καλό
Η πρώτη μεγάλη αρχή του Αριστοτέλη είναι ότι η πολιτική υπάρχει για να υπηρετεί το κοινό καλό. Η εξουσία, κατά τον ίδιο, νομιμοποιείται μόνο όταν λειτουργεί προς όφελος της κοινωνίας συνολικά και όχι υπέρ συγκεκριμένων ομάδων, οικονομικών συμφερόντων ή πολιτικών ελίτ. Όταν το κράτος μετατρέπεται σε μηχανισμό εξυπηρέτησης λίγων, τότε το πολίτευμα εκφυλίζεται, ακόμη κι αν διατηρεί τυπικά δημοκρατικές διαδικασίες.
Αυτή η παρατήρηση αγγίζει άμεσα τη σημερινή κυπριακή πραγματικότητα. Τα τελευταία χρόνια, ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας αισθάνεται ότι οι θεσμοί λειτουργούν συχνά απομακρυσμένοι από τις πραγματικές ανάγκες των πολιτών. Η ακρίβεια, το στεγαστικό πρόβλημα, οι ανισότητες στην αγορά εργασίας, η δυσκολία των νέων να αποκτήσουν κατοικία και η αίσθηση ότι ορισμένα κοινωνικά στρώματα διαθέτουν προνομιακή πρόσβαση στην εξουσία, έχουν ενισχύσει τη δυσπιστία απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Οι βουλευτικές εκλογές, επομένως, δεν θα αποτελέσουν μόνο σύγκρουση κομμάτων ή ιδεολογιών. Θα είναι μια δοκιμασία αξιοπιστίας γύρω από το ερώτημα ποιος υπηρετεί πραγματικά το συλλογικό συμφέρον.
Αρετή
Η δεύτερη αρχή του Αριστοτέλη αφορά την αρετή των πολιτικών και των πολιτών. Για τον φιλόσοφο, η ποιότητα της πολιτείας συνδέεται άμεσα με την ποιότητα του χαρακτήρα εκείνων που την κυβερνούν, αλλά και εκείνων που συμμετέχουν σε αυτήν. Η πολιτική δεν είναι απλώς διοικητική ικανότητα, αλλά πρωτίστως ηθική πράξη. Χωρίς δικαιοσύνη, μέτρο, αυτοσυγκράτηση και αίσθηση ευθύνης, ακόμη και το καλύτερο θεσμικό σύστημα κινδυνεύει να αποτύχει.
Η συζήτηση αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα στην Κύπρο της τελευταίας δεκαετίας. Τα σκάνδαλα διαφθοράς, οι αποκαλύψεις για σύγκρουση συμφερόντων, οι υποθέσεις που τραυμάτισαν την εικόνα της χώρας διεθνώς και η συνεχής απαξίωση της πολιτικής ζωής έχουν δημιουργήσει ένα βαθύ έλλειμμα εμπιστοσύνης. Η κοινωνία δεν αμφισβητεί μόνο πολιτικές αποφάσεις, αλλά αμφισβητεί προθέσεις, ήθος και αξιοπιστία. Αυτό ακριβώς είναι το επικίνδυνο σημείο για μια δημοκρατία, ότι δηλαδή οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι η πολιτική μπορεί να λειτουργήσει με εντιμότητα.
Σ' αυτό το πλαίσιο, οι επικείμενες βουλευτικές εκλογές αποκτούν χαρακτήρα ηθικής αξιολόγησης. Οι πολίτες δεν θα κρίνουν μόνο οικονομικά προγράμματα ή προεκλογικές δεσμεύσεις. Θα αναζητήσουν πρόσωπα που να μπορούν να πείσουν ότι διαθέτουν σοβαρότητα, θεσμική συνείδηση και προσωπική αξιοπιστία. Σε περιόδους κρίσης εμπιστοσύνης, η ηθική διάσταση της πολιτικής γίνεται καθοριστικός παράγοντας.
Μεσαία τάξη
Η τρίτη αρχή του Αριστοτέλη αφορά τον ρόλο της μεσαίας τάξης. Ο φιλόσοφος πίστευε ότι η σταθερότητα μιας δημοκρατίας εξαρτάται από την ύπαρξη μιας ισχυρής και σχετικά ασφαλούς μεσαίας κοινωνικής τάξης. Όταν οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται υπερβολικά, τότε το πολίτευμα γίνεται ευάλωτο σε ακραίες αντιδράσεις, λαϊκισμό και πολιτική αστάθεια.
Η παρατήρηση αυτή μοιάζει εξαιρετικά επίκαιρη για την κυπριακή κοινωνία. Για δεκαετίες, η Κύπρος στηρίχθηκε στην ύπαρξη μιας δυναμικής μεσαίας τάξης που λειτουργούσε ως πυλώνας οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής. Σήμερα, όμως, η εικόνα αυτή παρουσιάζει ρωγμές. Το κόστος στέγασης αυξάνεται δραματικά, οι τιμές βασικών αγαθών πιέζουν τα νοικοκυριά, οι νέοι εργαζόμενοι αισθάνονται ότι δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν αξιοπρεπείς προοπτικές, και πολλές μικρομεσαίες επιχειρήσεις λειτουργούν σε καθεστώς αβεβαιότητας.
Όταν η μεσαία τάξη αισθάνεται ότι χάνει σταδιακά την οικονομική και κοινωνική της ασφάλεια, τότε αλλάζει και η πολιτική της συμπεριφορά. Ενισχύεται η οργή, αυξάνεται η αποχή και δημιουργείται πρόσφορο έδαφος για αντισυστημικές δυνάμεις. Οι επόμενες βουλευτικές εκλογές διαφαίνεται ότι θα αποτελέσουν αντανάκλαση αυτής της κοινωνικής πίεσης. Το αποτέλεσμα της κάλπης δεν θα εξαρτηθεί μόνο από παραδοσιακές κομματικές ταυτίσεις, αλλά και από το κατά πόσον οι πολίτες αισθάνονται ότι υπάρχει προοπτική κοινωνικής σταθερότητας και οικονομικής δικαιοσύνης.
Συμμετοχή στα κοινά
Η τέταρτη αρχή του Αριστοτέλη αφορά τη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά. Ο άνθρωπος, έλεγε, είναι «πολιτικόν ζώον», δηλαδή ολοκληρώνεται μέσα από τη συμμετοχή του στη δημόσια ζωή. Η αποχή από τα κοινά δεν είναι ουδέτερη στάση, αλλά απώλεια της ίδιας της δημοκρατικής ιδιότητας του πολίτη.
Κι όμως, η κυπριακή κοινωνία αντιμετωπίζει σήμερα μια ολοένα αυξανόμενη αποστασιοποίηση από την πολιτική διαδικασία. Η αποχή στις εκλογές παραμένει υψηλή, ιδιαίτερα ανάμεσα στους νέους. Πολλοί αντιμετωπίζουν την πολιτική ως ένα κλειστό σύστημα αναπαραγωγής εξουσίας, χωρίς πραγματική δυνατότητα αλλαγής. Η εικόνα αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση για τη δημοκρατία. Διότι όταν οι πολίτες απομακρύνονται από τη συμμετοχή, τότε το δημόσιο πεδίο κυριαρχείται ευκολότερα από οργανωμένα συμφέροντα, επικοινωνιακούς μηχανισμούς και πολιτικό κυνισμό.
Οι επικείμενες βουλευτικές εκλογές θα αποτελέσουν επομένως και ένα τεστ συμμετοχής. Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο ποιο κόμμα θα ενισχυθεί ή ποιο θα αποδυναμωθεί, αλλά αν η κοινωνία εξακολουθεί να πιστεύει ότι η δημοκρατική διαδικασία έχει νόημα και δύναμη επιρροής.
Υπεροχή θεσμών
Η πέμπτη και ίσως πιο κρίσιμη αρχή του Αριστοτέλη είναι η υπεροχή των θεσμών και των νόμων απέναντι στα πρόσωπα. Για τον φιλόσοφο, η πολιτεία πρέπει να κυβερνάται από δίκαιους κανόνες και όχι από την αυθαίρετη βούληση ηγετών. Όταν οι θεσμοί αποδυναμώνονται και η πολιτική μετατρέπεται σε προσωποκεντρικό σύστημα, τότε ανοίγει ο δρόμος για κρίση νομιμοποίησης.
Η Κύπρος βρίσκεται σήμερα ακριβώς μπροστά σ' αυτή τη συζήτηση. Οι πολίτες απαιτούν περισσότερη διαφάνεια, λογοδοσία και αξιοκρατία. Θέλουν ισχυρούς θεσμούς που να λειτουργούν ανεξάρτητα από πολιτικές ή οικονομικές εξαρτήσεις. Η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο έντονη σε μια περίοδο όπου η δημόσια δυσπιστία απέναντι στο πολιτικό σύστημα παραμένει υψηλή.
Υπόθεση ηθικής
Ο Αριστοτέλης καθίσταται περισσότερο επίκαιρος σήμερα ακριβώς επειδή αντιμετώπιζε την πολιτική όχι ως πεδίο επικοινωνιακής διαχείρισης, αλλά ως υπόθεση κοινωνικής ηθικής, παιδείας και συλλογικής ευθύνης. Για τον μεγάλο φιλόσοφο, το κράτος δεν αποτελούσε απλώς έναν διοικητικό μηχανισμό εξουσίας, αλλά μια κοινότητα ανθρώπων που επιδιώκουν μαζί το «ευ ζην», δηλαδή μια ζωή δίκαιη, ενάρετη και ολοκληρωμένη. Η πολιτική, επομένως, δεν μπορούσε να περιορίζεται στην κατάκτηση της εξουσίας ή στη διατήρηση της δημοφιλίας, αλλά όφειλε να υπηρετεί το κοινό συμφέρον και τη συνοχή της κοινωνίας. Σε μια εποχή όπου η δημόσια συζήτηση συχνά εξαντλείται σε συνθήματα, δημοσκοπήσεις, επιφανειακές αντιπαραθέσεις και επικοινωνιακά τεχνάσματα, η αριστοτελική σκέψη λειτουργεί ως ουσιαστική υπενθύμιση ότι η δημοκρατία δεν επιβιώνει μόνο μέσω των θεσμών, αλλά κυρίως μέσω της ποιότητας των πολιτών και κυρίως των ηγετών της. Χωρίς ενεργή συμμετοχή, πολιτική παιδεία, αίσθηση δικαιοσύνης και απαίτηση για πολιτική αρετή, ακόμη και τα ισχυρότερα δημοκρατικά συστήματα κινδυνεύουν να μετατραπούν σε κενά σχήματα χωρίς πραγματικό περιεχόμενο.
Συμπερασματικά, οι επικείμενες βουλευτικές εκλογές στην Κύπρο θα αποτελέσουν μια βαθιά κοινωνική και πολιτική δοκιμασία κατά πόσον η κυπριακή δημοκρατία μπορεί ακόμη να πείσει ότι λειτουργεί για τους πολλούς, με θεσμούς, ήθος και προοπτική. Ευχή είναι, ανάμεσα στις κάλπες, στις αγωνίες της κοινωνίας και στις προσδοκίες των πολιτών, να βρίσκεται η πιο σύγχρονη δικαίωση του Αριστοτέλη.
*Καθηγητής-ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο Philips, πρώην πρύτανης
