Η γιορτή του Τιμίου Σταυρού, που τιμάται σήμερα, είναι μια ημέρα βαθιά συνδεδεμένη με τις παραδόσεις και τη λαϊκή σοφία του τόπου μας. Μια γιορτή γεμάτη αρώματα βασιλικού και φρεσκοζυμωμένου άρτου, αλλά και έθιμα που περνούν από γενιά σε γενιά, κρατώντας ζωντανή τη μνήμη και τη σχέση της κοινότητας με τη γη, τη θάλασσα και την καθημερινή ζωή.
Όπως αναφέρει η μελετήτρια της παράδοσης Άννα Τσέλεπου, ο βασιλικός οι γνωστές «βασιλιτζιές» έχει ξεχωριστή θέση στη σημερινή ημέρα.
Οι πιστοί μεταφέρουν στην εκκλησία κλωνάρια βασιλικού για να ευλογηθούν και στη συνέχεια τα επιστρέφουν στα σπίτια τους, όπου τα φυτεύουν στους κήπους τους. Ο ευλογημένος βασιλικός δεν αποτελεί απλώς ένα έθιμο.
Είναι ένας συμβολικός κρίκος ανάμεσα στην εκκλησία, το σπίτι και τη γη, καθώς το φυτό που ευλογείται στον ναό επιστρέφει στο σπίτι για να ριζώσει και να συνεχίσει τον κύκλο της ζωής.
Ξεχωριστή θέση στις παραδόσεις της ημέρας έχει και το αγίασμα. Από το σημερινό αγίασμα που μεταφέρουν οι οικογένειες από τις εκκλησίες θα δημιουργήσουν οι νοικοκυρές το προζύμι για τα ζυμώματα που θα ακολουθήσουν τους επόμενους μήνες, μέχρι και τα Χριστούγεννα.
Η παράδοση συνδέει έτσι τη γιορτή του Σταυρού με την προετοιμασία του σπιτιού και του νοικοκυριού για μια ολόκληρη περίοδο. Το αγίασμα γίνεται μέρος του προζυμιού και το προζύμι με τη σειρά του γίνεται ψωμί, μεταφέροντας την ευλογία της ημέρας στα καθημερινά ζυμώματα.
Η «παννυχίδα» του Σταυρού
Μαζί με τον βασιλικό, οι νοικοκυρές παραδοσιακά ετοιμάζουν και στολίζουν σήμερα τον «άρτο της γιορτής», τη γνωστή παννυχίδα, την οποία μεταφέρουν στην εκκλησία για να ευλογηθεί. Οι «παννύχιοι άρτοι», δηλαδή οι «ολόνυχτοι», απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή, υπομονή και επιδεξιότητα. Η παρασκευή και ο στολισμός τους αποτελούν μια μορφή λαϊκής δημιουργίας, με το τελικό αποτέλεσμα να εντυπωσιάζει όχι μόνο για τη γεύση του ψωμιού αλλά και για την περίτεχνη εμφάνισή του. Μέσα από τα σχέδια και τα στολίδια του άρτου αποτυπώνεται μια παράδοση που συνδυάζει τη θρησκευτική πίστη με τη γυναικεία δημιουργικότητα και την τέχνη του ζυμώματος.
Η σοφία του λαού σε λίγες λέξεις
Η ημέρα του Σταυρού είναι, όμως, γεμάτη και από τη λαϊκή σοφία που συνόδευε άλλοτε τις καθημερινές δραστηριότητες των ανθρώπων. Για τους ναυτικούς και τους ψαράδες, η ημέρα έδινε τη δική της συμβουλή: «Του Σταυρού σταύρωνε και δένε». Για τους γεωργούς: «Του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε». Και για τον άνθρωπο της καθημερινότητας: «Του Σταυρού σταύρωνε τζιαι έμπα έσσω».
Μικρές φράσεις, που μέσα σε λίγες λέξεις συμπυκνώνουν εμπειρία αιώνων και έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Η θάλασσα, η γεωργία, το σπίτι και η πίστη συναντώνται σε μια ημέρα που λειτουργούσε ως σημείο αναφοράς για την κοινότητα. Η γιορτή του Σταυρού δεν είναι επομένως μόνο μια θρησκευτική γιορτή. Είναι και ένας ζωντανός φορέας μνήμης. Ο βασιλικός που επιστρέφει από την εκκλησία για να φυτευτεί, το αγίασμα που γίνεται προζύμι, ο άρτος που ζυμώνεται και στολίζεται, αλλά και οι παλιές παροιμιακές φράσεις συνθέτουν ένα πολιτιστικό αποτύπωμα που εξακολουθεί να επιβιώνει. Γιατί η μνήμη δεν είναι κάτι στατικό. Είναι μια ζωντανή διαδικασία που, όσο διαρκεί, ενώνει το παλιό με το νέο, το παρελθόν με το παρόν και τις παλιές γενιές με τις επόμενες. Και κάθε χρόνο, του Σταυρού, ο βασιλικός, ο άρτος και το αγίασμα θυμίζουν πως οι παραδόσεις δεν ζουν μόνο στα βιβλία. Ζουν στα σπίτια, στις εκκλησίες, στα χέρια των ανθρώπων και στις λέξεις που εξακολουθούν να λέγονται.
