Του Παναγιώτη Παπέττα*
Κάθε Σεπτέμβριο, με αφορμή τον Παγκόσμιο Μήνα Alzheimer, η προσοχή στρέφεται στη νόσο Alzheimer και στις προκλήσεις που φέρνει η άνοια για εκατομμύρια ανθρώπους και τις οικογένειές τους. Η ενημέρωση είναι σημαντική, αλλά εξίσου σημαντικό είναι να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε την πρόληψη.
Για πολλά χρόνια η άνοια θεωρούνταν κυρίως ως ένα αναπόφευκτο αποτέλεσμα της γήρανσης. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η ηλικία αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα κινδύνου, όμως η υγεία του εγκεφάλου επηρεάζεται από πολλούς άλλους παράγοντες καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής.
Η πρόσφατη αναθεώρηση των οδηγιών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για τη μείωση του κινδύνου γνωστικής έκπτωσης και άνοιας υπογραμμίζει ότι η πρόληψη πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα δημόσιας υγείας. Οι νέες οδηγίες δίνουν έμφαση στην έγκαιρη δράση, στη διαχείριση χρόνιων παθήσεων, στην υιοθέτηση υγιεινών συνηθειών και στη μείωση περιβαλλοντικών παραγόντων κινδύνου. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, ένα σημαντικό ποσοστό του κινδύνου άνοιας σχετίζεται με παράγοντες που μπορούν να τροποποιηθούν, γεγονός που δημιουργεί σημαντικές δυνατότητες πρόληψης ή καθυστέρησης της εμφάνισης της νόσου.
Η πρόληψη όμως δεν αφορά μόνο τη μνήμη. Αφορά ολόκληρο τον τρόπο ζωής μας και τη συνολική υγεία του οργανισμού. Η τακτική σωματική άσκηση, η ισορροπημένη διατροφή, η αποφυγή καπνίσματος, η περιορισμένη κατανάλωση αλκοόλ, η καλή ποιότητα ύπνου και η διατήρηση κοινωνικών και πνευματικών δραστηριοτήτων αποτελούν σημαντικούς παράγοντες για τη διατήρηση ενός υγιούς εγκεφάλου.
Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία έχει η αντιμετώπιση παραγόντων που συχνά παραβλέπονται. Η αρτηριακή πίεση, ο διαβήτης και η χοληστερόλη επηρεάζουν την αγγειακή υγεία και κατ’ επέκταση τη λειτουργία του εγκεφάλου. Η απώλεια ακοής αποτελεί επίσης έναν σημαντικό παράγοντα κινδύνου, καθώς, όταν δεν αντιμετωπίζεται, μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη επικοινωνία, κοινωνική απομόνωση και λιγότερη συμμετοχή σε δραστηριότητες που ενεργοποιούν τον εγκέφαλο. Οι νέες οδηγίες του ΠΟΥ συμπεριλαμβάνουν πλέον και την προστασία από περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως η ατμοσφαιρική ρύπανση.
Η Κύπρος, όπως και πολλές ευρωπαϊκές χώρες, έχει δει σημαντική αύξηση στο προσδόκιμο ζωής. Το γεγονός ότι οι άνθρωποι ζουν περισσότερο αποτελεί μια μεγάλη επιτυχία της κοινωνίας μας. Παράλληλα, όμως, δημιουργεί ένα νέο ερώτημα: πώς μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι τα περισσότερα χρόνια ζωής συνοδεύονται από καλή υγεία, αυτονομία και διατήρηση των γνωστικών μας ικανοτήτων;
Η απάντηση βρίσκεται στην έννοια της υγιούς γήρανσης και στην έγκαιρη φροντίδα της εγκεφαλικής υγείας. Όπως παρακολουθούμε την αρτηριακή πίεση, τη χοληστερόλη ή άλλους δείκτες της σωματικής μας υγείας, έτσι είναι σημαντικό να γνωρίζουμε και την κατάσταση των γνωστικών μας λειτουργιών.
Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται και το πρόγραμμα NeuroAge του Κέντρου Εφαρμοσμένης Νευροεπιστήμης του Πανεπιστημίου Κύπρου. Στόχος του προγράμματος είναι η καλύτερη κατανόηση της γνωστικής υγείας στον κυπριακό πληθυσμό και η ανάπτυξη εργαλείων που βοηθούν στην αξιολόγηση της λειτουργίας του εγκεφάλου σε διαφορετικές ηλικίες.
Μέσα από νευροψυχολογικές αξιολογήσεις εξετάζονται σημαντικές γνωστικές ικανότητες, όπως η μνήμη, η προσοχή, η συγκέντρωση και οι εκτελεστικές λειτουργίες -δηλαδή οι δεξιότητες που μας επιτρέπουν να οργανώνουμε τη σκέψη μας, να παίρνουμε αποφάσεις και να ανταποκρινόμαστε στις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής.
Η αξιολόγηση αυτή δεν αποτελεί πρόβλεψη για το αν κάποιος θα εμφανίσει άνοια στο μέλλον. Αντίθετα, αποτελεί ένα εργαλείο ενημέρωσης και πρόληψης. Μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τη λειτουργία του εγκεφάλου μας και να αναγνωρίσουμε έγκαιρα στοιχεία που μπορεί να χρειάζονται προσοχή.
Η πρόληψη της άνοιας δεν ξεκινά στην τρίτη ηλικία. Ξεκινά πολύ νωρίτερα, μέσα από μικρές αλλά σημαντικές καθημερινές επιλογές. Η άσκηση, η σωστή διατροφή, η κοινωνική σύνδεση, η συνεχής μάθηση, η φροντίδα της ακοής και της ψυχικής υγείας αποτελούν επενδύσεις για έναν εγκέφαλο πιο ανθεκτικό στον χρόνο.
Ο Σεπτέμβριος μάς υπενθυμίζει ότι η αντιμετώπιση της νόσου Alzheimer δεν αφορά μόνο τις θεραπείες του μέλλοντος. Αφορά και τις επιλογές του σήμερα. Η υγεία του εγκεφάλου είναι μια διά βίου διαδικασία και η πρόληψη αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που έχουμε στη διάθεσή μας.
*Διδακτορικού φοιτητή Κλινικής Ψυχολογίας, ειδικού επιστήμονα Έρευνας, Κέντρο Εφαρμοσμένης Νευροεπιστήμης, Πανεπιστήμιο Κύπρου
