Το αποτέλεσμα της συνάντησης Νίκου Χριστοδουλίδη και Τουφάν Έρχιουρμαν την Παρασκευή ήταν και αναμενόμενο και ποσώς προκάλεσε κάποια έκπληξη. Στην ουσία επιβεβαίωσε αυτό που εδώ και εβδομάδες, μετά την προηγούμενη συνάντηση στις αρχές Απριλίου, εξόφθαλμα διαφαινόταν. Ότι δηλαδή, το Κυπριακό βρίσκεται σε μια φάση πολιτικής συντήρησης και όχι ουσιαστικής διαπραγμάτευσης. Γίνεται περισσότερο διαχείριση των αδιεξόδων, τουλάχιστον, για να μην μιλήσουμε για τη διαχείριση μιας μορφής διχοτόμησης επί του εδάφους.
Παρά τις δημόσιες αναφορές σε «θετικό κλίμα», «παραγωγικές συνομιλίες» και «κινητικότητα», τα δεδομένα που προέκυψαν και την Παρασκευή στη δίωρη συνάντηση των δύο ηγετών καταδεικνύουν ότι ούτε νέα οδοφράγματα, ούτε η επανέναρξη μιας ουσιαστικής διαδικασίας επί της ουσίας βρίσκονται στα πρόθυρα υλοποίησής τους.
Διαχείριση της διαίρεσης
Οι δύο πλευρές κατέληξαν σε τέσσερα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης χαμηλής πολιτικής εμβέλειας: τη δημιουργία συμβουλευτικού σώματος κοινωνίας πολιτών, ένα πλαίσιο για τη διεξαγωγή θρησκευτικών τελετών σε ολόκληρο το νησί, τη συνέχιση της συνεργασίας για την αντιμετώπιση του αφθώδους πυρετού και τη δημιουργία υποεπιτροπής για ζητήματα εμπορικής πιστοποίησης τουρκοκυπριακών προϊόντων, συμπεριλαμβανομένου του χαλλουμιού.
Πρόκειται αναμφίβολα για βήματα που διατηρούν ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας και επιτρέπουν κάποια μορφή λειτουργικής συνεργασίας. Ωστόσο, δεν αποτελούν ένδειξη πολιτικής προσέγγισης επί του πυρήνα του Κυπριακού. Παραπέμπουν περισσότερο σε μία μορφή ήπιας διαχείρισης σε διχοτομικά πρότυπα.
Κινητικότητα μηδέν
Στη βάση αυτών των παραμέτρων είναι πασιφανές πως το σημαντικότερο στοιχείο της συνάντησης ήταν τελικά αυτό που δεν συνέβη. Δεν υπήρξε καμία πρόοδος στο θέμα της διάνοιξης νέων σημείων διέλευσης, παρά το γεγονός ότι η προσωπική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν θεωρεί το συγκεκριμένο ζήτημα κομβικό για να δημιουργηθεί η απαραίτητη δυναμική προς μια νέα διάσκεψη Τύπου «5+1». Το γεγονός ότι ούτε καν σε αυτό το επίπεδο δεν κατέστη δυνατή μια συμφωνία αποδεικνύει ότι οι δύο πλευρές παραμένουν εγκλωβισμένες σε διαφορετικές λογικές και διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες.
Επαφή χωρίς πιέσεις
Στην πραγματικότητα, η σημερινή φάση του Κυπριακού χαρακτηρίζεται από μια ιδιότυπη παράλληλη πορεία. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης και ο Τουφάν Έρχιουρμαν δεν συγκρούονται ανοιχτά, αλλά ούτε και συγκλίνουν. Οι δημόσιες τοποθετήσεις τους δείχνουν πως επιδιώκουν να διατηρήσουν ένα πεδίο πολιτικής επαφής χωρίς να αναλαμβάνουν το κόστος μιας μετωπικής ρήξης, γνωρίζοντας ότι μια πλήρης κατάρρευση της διαδικασίας θα δημιουργούσε πιέσεις και για τις δύο πλευρές. Έτσι, το «θετικό κλίμα» λειτουργεί περισσότερο ως εργαλείο διαχείρισης του αδιεξόδου παρά ως αντανάκλαση πραγματικής προόδου.
Αυτό φαίνεται και από τον τρόπο με τον οποίο κάθε πλευρά περιγράφει την ίδια τη διαδικασία. Η ελληνοκυπριακή πλευρά μιλά για κινητικότητα, εξέλιξη και προοπτική επανέναρξης συνομιλιών. Η τουρκοκυπριακή πλευρά, αντίθετα, εμφανίζεται πολύ πιο επιφυλακτική, αντιμετωπίζοντας τις επαφές κυρίως ως διαδικασία διατήρησης επικοινωνίας και όχι ως προθάλαμο άμεσων διαπραγματεύσεων. Δεν φαίνεται να είναι επικοινωνιακή αυτή η διάσταση αλλά κυρίως πολιτικής τακτικής με στοιχεία όμως και στρατηγικής προσέγγισης.
Πού είναι το πλαίσιο;
Ο Νίκος Χριστοδουλίδης επιχείρησε μετά τη συνάντηση όπως κάνει όλο αυτό το διάστημα, να διατηρήσει ζωντανή την εικόνα μιας διαδικασίας που προχωρά, αναφέροντας ότι στόχος παραμένει μια διευρυμένη διάσκεψη το καλοκαίρι, κατά την οποία θα μπορούσε να ανακοινωθεί η επανέναρξη των διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη ρητορική δεν διακρίνεται ακόμη συγκεκριμένο διαπραγματευτικό πλαίσιο. Δεν έχει παρουσιαστεί ούτε κοινή βάση συζήτησης ούτε κάποια ξεκάθαρη ένδειξη ότι οι πλευρές έχουν συμφωνήσει έστω και στοιχειωδώς στο πώς θα μπορούσε να υπάρξει επανεκκίνηση μιας διαδικασίας επί της ουσίας.
Η επίκληση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, ως φορέα μιας «νέας πρωτοβουλίας» δημιουργεί προσδοκίες, αλλά προς το παρόν αυτές δεν συνοδεύονται από συγκεκριμένες παραμέτρους. Δεν είναι σαφές ποιο θα είναι το πολιτικό πλαίσιο μιας πιθανής νέας διάσκεψης, ποια ζητήματα θα τεθούν στο τραπέζι και μέχρι ποιου σημείου οι πλευρές είναι έτοιμες να κινηθούν. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται η εικόνα κινητικότητας χωρίς να υπάρχουν ακόμη τα ουσιαστικά δεδομένα που να τη στηρίζουν. Αν όντως ο Γενικός Γραμματέας επιχειρεί μια τελευταία πρωτοβουλία πριν τη λήξη της θητείας του, τότε δεν μιλάμε για «άτυπες συναντήσεις» όπως στην ουσία συμβαίνει το τελευταίο διάστημα, αλλά για πιθανή απόπειρα δομημένης διαδικασίας. Μια τέτοια προοπτική οδηγεί τον Αντόνιο Γκουτέρες και την απεσταλμένη του για το Κυπριακό να μην λαμβάνουν τοις μετρητοίς τις όποιες δηλώσεις γίνονται εντός της Κύπρου για εσωτερική κατανάλωση. Ως εκ τούτου θα ζητηθεί από τις πλευρές ελάχιστο κοινό έδαφος και κυρίως θα επιμένουν στη διευκρίνιση επακριβώς των προθέσεών τους.
Τα εσωτερικά των Τ/Κ
Την ίδια στιγμή, ο Νίκος Χριστοδουλίδης επιχείρησε να μεταφέρει μέρος της ευθύνης για τη στασιμότητα σε εσωτερικούς παράγοντες της τουρκοκυπριακής κοινότητας, αφήνοντας σαφείς αιχμές προς τον κυβερνητικό συνασπισμό υπό το Κόμμα Εθνικής Ενότητας (UBP). Η αναφορά του στις επικείμενες πολιτικές εξελίξεις στα κατεχόμενα δεν ήταν τυχαία. Θεωρεί δηλαδή ότι η εσωτερική πολιτική δυναμική στα κατεχόμενα επηρεάζει άμεσα τα περιθώρια κινήσεων του Τουφάν Έρχιουρμαν, ιδιαίτερα ενόψει των συζητήσεων για πιθανές πρόωρες «βουλευτικές» εκλογές.
Υπάρχει μάλιστα η εκτίμηση ότι εάν το Ρεπουμπλικανικό Τουρκικό Κόμμα καταφέρει να αξιοποιήσει πολιτικά τη δυναμική που δημιουργήθηκε μετά τις τελευταίες «προεδρικές» εκλογές, τότε οι δυνάμεις που στηρίζουν μια ομοσπονδιακή προοπτική θα μπορούσαν να αποκτήσουν συνολικά ενισχυμένο ρόλο στα κατεχόμενα. Ωστόσο, αυτή η συζήτηση αφορά περισσότερο μελλοντικά σενάρια παρά άμεσες εξελίξεις.
Επιχείρηση εξωραϊσμού
Από την πλευρά του, ο Τουφάν Έρχιουρμαν κράτησε μετά τη συνάντηση της Παρασκευής πιο χαμηλούς τόνους, υποστηρίζοντας ότι οι συγκλίσεις που επιτεύχθηκαν μπορεί να φαίνονται μικρές, αλλά έχουν σημασία για τη βελτίωση της διακοινοτικής επικοινωνίας. Η τοποθέτησή του αντανακλά μια άλλη αποτύπωση της σημερινής κατάστασης. Οι δύο πλευρές δεν βρίσκονται ακόμη σε σημείο όπου μπορούν να συζητήσουν σοβαρά την ουσία του Κυπριακού. Βρίσκονται ακόμη στη φάση διατήρησης επαφών και αποφυγής πλήρους αποξένωσης.
Ψάχνουν καθαρές θέσεις
Αυτό ακριβώς φαίνεται να αντιλαμβάνονται και τα Ηνωμένα Έθνη. Ο Αντόνιο Γκουτέρες δεν φαίνεται διατεθειμένος να συγκαλέσει μια νέα διεθνή διάσκεψη αν προηγουμένως δεν διαπιστώσει καθαρές πολιτικές προθέσεις για ουσιαστικές συνομιλίες.
Η εμπειρία των αποτυχημένων προσπαθειών έχει δημιουργήσει έντονο προβληματισμό στη Νέα Υόρκη ως προς το κατά πόσον έχει νόημα μια νέα διαδικασία χωρίς στοιχειώδη κοινή βάση.
Γι' αυτό και η επιστροφή της Μαρία Άνχελα Ολγκίν στη Λευκωσία δεν θεωρείται δεδομένη χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση των πραγματικών προθέσεων των πλευρών. Η ίδια, άλλωστε, όλο το προηγούμενο διάστημα πίεζε προς την κατεύθυνση της αξιοποίησης του χρόνου, θεωρώντας ότι η παρατεταμένη ακινησία λειτουργεί υπέρ της παγίωσης του σημερινού στάτους κβο.
Δύο κατευθύνσεις
Στο παρασκήνιο, φαίνεται να συζητούνται διαφορετικές προσεγγίσεις για το πώς θα μπορούσε να οργανωθεί μια νέα προσπάθεια. Από τη μία, υπάρχει η σκέψη για ένα έγγραφο στρατηγικής συμφωνίας που θα καθορίζει βασικές παραμέτρους πριν από οποιαδήποτε νέα διάσκεψη. Από την άλλη, καταγράφεται και η πιο ευέλικτη προσέγγιση που αποδίδεται στη Μαρία Άνχελα Ολγκίν, η οποία φαίνεται να θεωρεί ότι μόνο μια πιο τολμηρή και σταδιακή διαδικασία, ακόμη και με στοιχεία χαλαρής ομοσπονδίας, θα μπορούσε να σπάσει τη σημερινή ακινησία.
Προς το παρόν, πάντως, το Κυπριακό παραμένει σε μια μεταβατική αλλά και ασαφή φάση. Οι συναντήσεις συνεχίζονται, τα Ηνωμένα Έθνη διατηρούν ενεργό το ενδιαφέρον τους και οι δύο ηγέτες αποφεύγουν τη ρήξη. Όμως η απόσταση ανάμεσα στη διαχείριση της διαδικασίας και στην πραγματική διαπραγμάτευση παραμένει μεγάλη με όλα τα δυσμενή δεδομένα να εδραιώνουν το διχοτομικό στάτους κβο.
