Αν όσα άφησε να εννοηθούν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, τότε το Κυπριακό ενδέχεται να βρίσκεται μπροστά σε μια εξέλιξη με βαρύνουσα πολιτική σημασία, ίσως τη σημαντικότερη εδώ και χρόνια. Η αναφορά σε ενδεχόμενο «σχεδίου Γκουτέρες», που θα κατατεθεί πριν από το τέλος του έτους, με φερόμενη μάλιστα τουρκική συναίνεση σε επίπεδο Ερντογάν, δεν είναι μια απλή πολιτική τοποθέτηση. Αν ισχύει, υποδηλώνει, είτε ότι βρίσκεται σε εξέλιξη παρασκηνιακή διεργασία πολύ πιο προχωρημένη απ’ ό,τι έχει δημοσίως παρουσιαστεί, είτε ότι η Λευκωσία επιχειρεί να δημιουργήσει πολιτική δυναμική μέσα από μια αισιόδοξη ανάγνωση των διεθνών επαφών.
Το σχέδιο
Το πρώτο και προφανές ερώτημα είναι τι ακριβώς σημαίνει «σχέδιο Γκουτέρες». Ο ΟΗΕ δεν λειτουργεί συνήθως με όρους μονομερούς επιβολής λύσεων. Το προηγούμενο του Σχεδίου Ανάν το 2004 έχει αφήσει βαθύ αποτύπωμα, όχι μόνο στην κυπριακή πολιτική σκηνή, αλλά και στην ίδια τη διεθνή διπλωματία γύρω από το Κυπριακό. Ένας γενικός γραμματέας μπορεί να καταθέσει ιδέες, πλαίσιο, γέφυρες ή παραμέτρους, όχι όμως να επιβάλει πολιτική φόρμουλα χωρίς προηγούμενη ουσιαστική σύγκλιση των πλευρών. Επομένως, αν πράγματι ο Αντόνιο Γκουτέρες ετοιμάζει πρωτοβουλία, αυτό θα σήμαινε ότι θεωρεί πως υπάρχει ένα ελάχιστο κοινό έδαφος για να κινηθεί.
Εδώ όμως προκύπτει η βασική αντίφαση. Ποιο είναι αυτό το κοινό έδαφος; Η τουρκική και τουρκοκυπριακή θέση παραμένει δημόσια προσανατολισμένη στη λύση δύο κρατών ή, τουλάχιστον, στην αναγνώριση «κυριαρχικής ισότητας» ως προϋπόθεση για επιστροφή σε ουσιαστικές συνομιλίες. Από την άλλη, η ελληνοκυπριακή πλευρά εξακολουθεί να δηλώνει προσήλωση στη διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία εντός του πλαισίου των ψηφισμάτων του ΟΗΕ. Αν δεν έχει υπάρξει μετατόπιση σε μία από τις δύο αυτές θέσεις, δύσκολα εξηγείται πώς μπορεί να ωριμάζει σχέδιο λύσης.
Εκτός βέβαια κι αν τα Ηνωμένα Έθνη θεωρούν ότι έχει γίνει συζήτηση μέσα από τις συναντήσεις της Μαρίας Άνχελα Ολγκίν με τους δύο ηγέτες, κυρίως όμως μέσα από τις συνεχείς πολιτικές ιδεοθύελλες της κυρίας Ολγκίν με άτομα της Κοινωνίας των Πολιτών, νέους αλλά και τεχνοκράτες. Στην τελευταία συνάντηση με ομάδα Ε/Κ και Τ/Κ τεχνοκρατών του Κυπριακού στην Πάφο, έγινε σε βάθος συζήτηση και κατατέθηκαν μάλιστα και αρκετές προσεγγίσεις οι οποίες θα μπορούσαν να οδηγήσουν ακόμα και στην ετοιμασία ενός τελικού σχεδίου στο Κυπριακό. Στη συνάντηση αυτή έλαβαν μέρος και μέλη των διαπραγματευτικών ομάδων του Προέδρου Χριστοδουλίδη αλλά και του Τ/κ ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν. Στο επίκεντρο αυτής της ιδεοθύελλας βρέθηκε μια πιθανή λύση του Κυπριακού μέσα από μια διαδικασία κατά φάσεις.
Ο Ερντογάν
Η αναφορά σε συνάντηση Γκουτέρες-Ερντογάν είναι επίσης κομβική. Αν πράγματι ο Τούρκος Πρόεδρος έδωσε κάποιο «πράσινο φως», αυτό σημαίνει αυτομάτως ότι η Άγκυρα εγκαταλείπει τις πάγιες θέσεις της; Θα μπορούσε βέβαια να σημαίνει κάτι πολύ πιο σύνθετο:
α) ότι η Τουρκία είναι πρόθυμη να επανέλθει σε διαδικασία, αλλά με νέους όρους,
β) ότι αναζητεί ευρύτερα γεωπολιτικά ανταλλάγματα στο πλαίσιο μιας διαδικασίας πακέτου με συριακό, κουρδικό, ενεργειακό κλπ,
γ) ότι επιδιώκει να εμφανιστεί εποικοδομητική έναντι της διεθνούς κοινότητας, χωρίς να έχει μεταβάλει την ουσία των διεκδικήσεών της.
Η άλλη ανάγνωση
Υπάρχει και μια άλλη ανάγνωση. Η Λευκωσία ίσως επιχειρεί να παρουσιάσει την κινητικότητα ως μεγαλύτερη απ’ ό,τι είναι, ώστε να ενισχύσει την εικόνα ότι «κάτι κινείται». Αυτό δεν θα ήταν πρωτοφανές. Απεναντίας είναι βασικό συστατικό της επικοινωνιακής πολιτικής Χριστοδουλίδη, ότι επί των ημερών του επισυμβαίνουν συνεχώς και για πρώτη φορά πολύ σημαντικές εξελίξεις. Στο Κυπριακό, η διαχείριση των προσδοκιών άρχισε να αποτελεί μέρος της πολιτικής στρατηγικής, με άτομα του στενού του περιβάλλοντος να διαδίδουν ότι οι αισιόδοξες αυτές δηλώσεις ενισχύουν στην πράξη τον ίδιο ενόψει Προεδρικών του 2028 αλλά και τον ΔΗΣΥ με το οποίο θα επιχειρήσει να συμπορευθεί μετά τις βουλευτικές εκλογές. Υπάρχει βέβαια εδώ ένα τεράστιο πρόβλημα: Όταν οι προσδοκίες χτίζονται χωρίς σαφές περιεχόμενο, η απογοήτευση που ακολουθεί είναι πολιτικά ακριβή.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι είδους πρωτοβουλία θα μπορούσε να καταθέσει ο ΟΗΕ. Μια νέα συνολική πρόταση λύσης; Ένα επικαιροποιημένο πλαίσιο στη βάση του Πλαισίου Γκουτέρες του 2017; Έναν οδικό χάρτη για σταδιακή επανέναρξη συνομιλιών ο οποίος θα λειτουργήσει ως παρακαταθήκη για τον διάδοχο του κύριου Γκουτέρες που αποχωρεί από τη θέση του τον ερχόμενο Δεκέμβριο; Ή ένα υβριδικό μοντέλο που θα επιχειρεί να γεφυρώσει το χάσμα χωρίς να ονοματίζει εξαρχής την τελική μορφή της λύσης; Κάθε μία από αυτές τις εκδοχές έχει διαφορετικές πολιτικές συνέπειες.
Πλήρες σχέδιο;
Αν πρόκειται για πλήρες σχέδιο, η πολιτική ένταση θα είναι αναπόφευκτη. Θα ανοίξει άμεσα συζήτηση για το περιεχόμενο, τις υποχωρήσεις, τις εγγυήσεις, την ασφάλεια, το εδαφικό, το περιουσιακό και τη μορφή της κρατικής δομής. Θα ερωτηθεί επίσης ο κ. Πρόεδρος αν έχει ενημερωθεί εκ των προτέρων, αν έχει διαπραγματευθεί μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας κι αν έχει αποδεχθεί στενά χρονοδιαγράμματα και επιδιαιτησία. Αν πρόκειται για πλαίσιο διαδικασίας, τότε ίσως πρόκειται περισσότερο για προσπάθεια διάσωσης της διαπραγμάτευσης παρά για πραγματικό σχέδιο λύσης.
Σε κάθε περίπτωση, η ουσία δεν είναι αν υπάρχει «σχέδιο Γκουτέρες» ως τίτλος. Η ουσία είναι αν έχει αλλάξει κάτι θεμελιώδες στις θέσεις των εμπλεκομένων. Διότι χωρίς τέτοια μετατόπιση, κανένα σχέδιο – όσο ισχυρή κι αν είναι η διεθνής σφραγίδα του – δεν μπορεί να πατήσει σε στέρεο έδαφος.
Αν λοιπόν η δήλωση του Προέδρου δεν είναι απλώς επικοινωνιακή για να εκφράσει πολιτική αισιοδοξία, τότε το ερώτημα δεν είναι μόνο τι ετοιμάζει ο Γκουτέρες. Είναι τι έχει συμφωνηθεί, από ποιον και σε ποια βάση, χωρίς ακόμη να έχει ειπωθεί δημόσια. Θα ήταν καλό ο κ. Πρόεδρος να μας ενημερώσει για όλα τα πιο πάνω.
