Στην πρώτη του δήλωση, μετά τη δημοσίευση του επίμαχου βίντεο την Πέμπτη 8 Ιανουαρίου, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Κωνσταντίνος Λετυμπιώτης, ανέφερε ότι «στη βάση της πρώτης αξιολόγησης της αρμόδιας υπηρεσίας του κράτους χαρακτηρίζεται ως κακόβουλο και αποτελεί προϊόν μοντάζ». Ακολούθησε, ωστόσο, δεύτερη δήλωση του κ. Λετυμπιώτη, ο οποίος τόνισε ότι, βάσει περαιτέρω διερεύνησης και στοιχείων που έχουν ήδη συλλεγεί από την αρμόδια υπηρεσία του κράτους, η υπόθεση εξετάζεται πλέον ως πιθανή υβριδική δραστηριότητα εις βάρος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Δηλαδή, η κυβέρνηση αντιμετώπιζε το βίντεο ως επίθεση κατά της Κύπρου στα πλαίσια ενός υβριδικού πολέμου. Τι είναι όμως ο υβριδικός πόλεμος;
Διαφορετικοί ορισμοί
Δεν υπάρχει συναίνεση για το τι εστί υβριδικός πόλεμος και υπάρχουν διαφορετικοί ορισμοί από το ΝΑΤΟ, την ΕΕ, τα κράτη και τους μελετητές του φαινομένου, δήλωσε στον «Π» ο δρ Πέτρος Πετρίκκος, ο οποίος ειδικεύεται σε θέματα υβριδικών απειλών και ασφάλειας. Επεσήμανε, ωστόσο, ότι ο όρος «υβριδικός πόλεμος» πολλές φορές διευρύνεται για να συμπεριλάβει διάφορα φαινόμενα, με στόχο να εξυπηρετηθούν πολιτικές σκοπιμότητες και για να αντιμετωπιστούν μη συμβατικές πράξεις ή επιθέσεις. Επειδή, όπως είπε, δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος ορισμός του υβριδικού πολέμου, πολλές φορές εργαλειοποιείται από κάποιους, από τη μια επειδή πιθανόν να βολεύει πολιτικές συγκυρίες για την αξιοποίηση και δικαιολόγηση επιπρόσθετων μέτρων ασφαλείας, ενώ από την άλλη επειδή πιθανόν να βοηθά πολιτικά εκτεθειμένα άτομα ή πολιτικούς, οι οποίοι προσπαθούν να βγουν από μια δύσκολη θέση και να δικαιολογήσουν με ευκολία διάφορες αρνητικές καταστάσεις, επικαλούμενοι υβριδικές δραστηριότητες.
Στον υβριδικό πόλεμο, σημείωσε ο δρ Πετρίκκος, εφαρμόζονται μη συμβατικές πράξεις για να αποδυναμωθεί ένας στόχος και ακολούθως να αξιοποιηθούν συμβατικές επιθέσεις με στρατιωτικά μέσα. Μη συμβατικές πολεμικές ενέργειες όπως η παραπληροφόρηση, οι κυβερνοεπιθέσεις και οι επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές ενός κράτους (τηλεπικοινωνίες, ενέργεια, παροχή νερού, μεταφορές κ.λπ.). Πρόσθεσε δε ότι στον υβριδικό πόλεμο, όπως και στις κυβερνοεπιθέσεις, συναντούμε το πρόβλημα της απόδοσης ευθύνης (attribution problem). Δηλαδή, τη μεγάλη δυσκολία να προσδιορίσουμε την οντότητα πίσω από μια ενέργεια και να αποδώσουμε την ευθύνη σε κάποιον δρώντα. Επειδή δεν υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία, υπογράμμισε, δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά ποιος πραγματικά το έκανε. Συνεπώς, υπογράμμισε, καταλήγουμε να πιθανολογούμε και να υποθέτουμε.
Κριμαία
Ερωτηθείς πότε εμφανίστηκε στη σύγχρονη εποχή ο όρος «υβριδικός πόλεμος», ο δρ Πετρίκκος απάντησε ότι ούτε σε αυτό το θέμα υπάρχει συναίνεση στη βιβλιογραφία. Στην πρόσφατη ιστορία, συμπλήρωσε, ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από το ΝΑΤΟ γύρω στο 2010 και κατ’ επέκταση από τις ΗΠΑ για να ερμηνεύσουν ορισμένες ενέργειες της Ρωσίας στην Κριμαία που είχαν σκοπό να αποδυναμώσουν την Ουκρανία.
Το 2014, όπως είπε, η Ρωσία εφάρμοσε ορισμένες τακτικές για να πετύχει την απόσχιση της Κριμαίας και την ένταξη της περιοχής στη ρωσική επικράτεια, ως απάντηση στις διαδηλώσεις που ξέσπασαν στην Ουκρανία το 2013 με αίτημα την ένταξη της χώρας στην ΕΕ (Euromaidan), οι οποίες οδήγησαν στην ανατροπή του τότε Ουκρανού Προέδρου, Βίκτορ Γιανουκόβιτς. Χρησιμοποιήθηκαν, τόνισε, τακτικές παραπληροφόρησης, εφαρμόστηκαν μυστικές επιχειρήσεις, κυβερνοεπιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές, διαστρεβλώθηκε η εικόνα στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης για το τι ακριβώς συμβαίνει στην Κριμαία και αν όντως η ευρύτερη κοινωνία ήθελε να αποσχιστεί η περιοχή και να ενταχθεί στη Ρωσία.
Κίνα και Ιράν
Ερωτηθείς εάν ο υβριδικός πόλεμος διεξάγεται αποκλειστικά από τη Ρωσία, ο δρ Πετρίκκος απάντησε ότι εφαρμόζεται από διάφορους πολιτικούς παίκτες για την εξυπηρέτηση πολιτικών σκοπιμοτήτων. Πρόσθεσε δε ότι και η Κίνα εφαρμόζει υβριδικό πόλεμο μέσω της απόκτησης οικονομικής επιρροής με δανεισμό στα κράτη. Ταυτόχρονα, υπογράμμισε, κατέχει ένα τεράστιο οπλοστάσιο κρατικών εταιρειών τηλεπικοινωνίας που αξιοποιεί για παρακολουθήσεις. Υπάρχει, όπως είπε, το Υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας που λειτουργεί για αυτόν τον σκοπό και παρακολουθεί ξένες αντιπροσωπείες και διπλωμάτες εντός της Κίνας αλλά και στο εξωτερικό. Υβριδικό πόλεμο, συμπλήρωσε, διεξάγει και το Ιράν μέσα από τη χρηματοδότηση πολιτοφυλακών που δρουν εντός της επικράτειας άλλων χωρών, όπως οι Χούθι στην Υεμένη και η Χεζμπολάχ στον Λίβανο.
Ξεκαθάρισε, ωστόσο, ότι η έννοια «υβριδικός πόλεμος» έχει δυτικο-κεντρικό χαρακτήρα, δηλαδή χρησιμοποιείται από κράτη της Δύσης για να περιγράψει και να ερμηνεύσει τα αντισυμβατικά μέσα που χρησιμοποιούν μη δυτικά κράτη. Εντούτοις, ανέφερε ότι και η Δύση εφαρμόζει πρακτικές υβριδικού πολέμου και αυτό επισημαίνουν τα κράτη που κατηγορούνται από δυτικές χώρες για τέτοιες μεθόδους πολέμου.
Κύπρος
Η έννοια του υβριδικού πολέμου, ανέφερε ο δρ Πετρίκκος, εμφανίστηκε πρώτη φορά στον δημόσιο διάλογο στην Κύπρο το 2019, όταν ο τότε υπουργός Εξωτερικών, Νίκος Χριστοδουλίδης, μετέβη με κυπριακή αντιπροσωπεία στο Κέντρο Αριστείας για θέματα υβριδικών απειλών στο Ελσίνκι. Εξήγησε ότι πρόκειται για ένα Κέντρο το οποίο χρησιμοποιείται από κράτη μέλη της ΕΕ και το ΝΑΤΟ, με στόχο τη συζήτηση του φαινομένου αλλά και την παραγωγή πολιτικής και μέτρων αντιμετώπισης των υβριδικών απειλών. Την ίδια χρονιά, ανέφερε, η Κύπρος στήριξε την ΕΕ σε τομείς που αφορούσαν τη δημιουργία δομών για την αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών σε θέματα της Μόνιμης Διαρθρωμένης Συνεργασίας για Άμυνα και Ασφάλεια στην Ευρώπη.
Ωστόσο, σημείωσε, η Κυπριακή Δημοκρατία συμμετείχε σε δομές που συστάθηκαν πιο πριν και συγκεκριμένα στο Ενιαίο Πλαίσιο ενάντια των υβριδικών απειλών που δημιούργησε η Κομισιόν το 2016. Μετά το 2019, πρόσθεσε, η Κυπριακή Δημοκρατία κατηγόρησε την Τουρκία για υβριδικές επιθέσεις, υποστηρίζοντας ότι η Άγκυρα εργαλειοποιεί τους εποίκους, καταστρέφει την πολιτιστική κληρονομιά και αλλοιώνει την κουλτούρα και την ταυτότητα των Τουρκοκυπρίων.
Videogate
Ερωτηθείς για το επίμαχο βίντεο που κυκλοφόρησε στην πλατφόρμα Χ, ο δρ Πετρίκκος ανέφερε ότι θεωρείται malinformation attack (κακόβουλη πληροφόρηση), δηλαδή κάποιος δρώντας αξιοποιεί αληθινά γεγονότα ή αληθινή πληροφόρηση για να εξυπηρετήσει έναν κακόβουλο σκοπό και να προκαλέσει ζημιά σε κάποιον στόχο.
Εξήγησε ότι υπάρχουν ακόμη δύο είδη παραπληροφόρησης. Υπάρχει, τόνισε, το disinformation, όπου αλλοιώνονται οι πληροφορίες και τα γεγονότα, ώστε να εξαπατηθεί ένα ακροατήριο και να εξυπηρετηθεί ένας πολιτικός σκοπός. Το συγκεκριμένο βίντεο, όπως είπε, δεν εμπίπτει στην κατηγορία του disinformation, διότι έχουμε αληθινά αποσπάσματα από συνεντεύξεις, σημειώνοντας πως οργανισμοί ελέγχου γεγονότων, όπως το Fact-Check Cyprus, δήλωσαν ότι το περιεχόμενο δεν φαίνεται να έχει αλλοιωθεί.
Ανέφερε επίσης ότι υπάρχει και το misinformation που ουσιαστικά αφορά παραπληροφόρηση μέσα από την επανάληψη μιας πληροφορίας που δεν διαδόθηκε σκόπιμα αλλά για κάποιο λόγο ήλθε στην επιφάνεια και παρουσιάζεται ως πραγματική πληροφορία. Σε αυτή την περίπτωση, συμπλήρωσε, δεν υπάρχει μια κακόβουλη στρατηγική πίσω από την παραπληροφόρηση. Δημιουργείται με κάποιον τρόπο μέσα από τη διάδραση των ατόμων και διαδίδεται στους πολίτες, προκαλώντας άθελα κάποιες επιπτώσεις.
Πρόβλημα διαφάνειας
Επειδή η κοινωνία είναι ένας από τους συνήθεις στόχους αυτών που διεξάγουν υβριδικό πόλεμο, σημείωσε ο δρ Πετρίκκος, είναι πολύ σημαντικό το στοιχείο της ανθεκτικότητας (resilience) και της εμπιστοσύνης. Οι κοινωνίες, ανέφερε, είναι ευάλωτες όταν υπάρχει πρόβλημα διαφάνειας και η χώρα κατηγορείται για διαφθορά. Σε αυτή την περίπτωση, πρόσθεσε, καθίσταται αρκετά εύκολο να κατηγορηθούν οι θεσμοί με οποιαδήποτε πρόφαση λόγω της έντονης καχυποψίας της κοινωνίας και των πολιτών, οι οποίοι νιώθουν προδομένοι από την Εκτελεστική Εξουσία και άλλους θεσμούς. Αν όμως, είπε, υπάρχει διαφάνεια και παραιτήσεις εκεί και όπου απαιτείται, παραδοχή λαθών από τους θεσμούς και ένα κανάλι επικοινωνίας με τους πολίτες που θα ενισχύει την εμπιστοσύνη της κοινωνίας, τότε, καθίσταται πιο δύσκολο να πετύχει τους στόχους του αυτός που διεξάγει υβριδικό πόλεμο ή εφαρμόζει πρακτικές παραπληροφόρησης κατά ενός στόχου.
Το παράδειγμα της Εσθονίας
Ακολούθως έφερε ως παράδειγμα την Εσθονία, λέγοντας ότι η συγκεκριμένη χώρα αποτελεί ένα πολύ καλό μοντέλο στο θέμα της ανθεκτικότητας. Ως ένα μικρό κράτος, συμπλήρωσε, η Εσθονία αναγνώρισε ότι δεν έχει τα υλικά μέσα (τεχνολογικές υποδομές, στρατός κ.λπ.) για να αμυνθεί απέναντι σε μια μεγάλη χώρα όπως η Ρωσία. Υπενθύμισε δε ότι η Εσθονία κατακτήθηκε κατά τη διάρκεια της Ρωσικής Αυτοκρατορίας αλλά και την περίοδο της Σοβιετικής Ένωσης και συνεπώς θεωρεί τη Ρωσία ως τη μεγαλύτερη υπαρξιακή απειλή. Όπως δηλαδή η Κύπρος βλέπει την Τουρκία, σημείωσε.
Στη συνέχεια είπε ότι η Εσθονία έλαβε κάποια μέτρα ώστε να ενημερώνεται σωστά η κοινωνία και οι πολίτες να κρίνουν και να αναγνωρίζουν πότε γίνεται προσπάθεια εξαπάτησης και παραπληροφόρησης. Είναι πάρα πολύ σημαντικό, τόνισε, να δημιουργηθούν οι αναγκαίες υποδομές για την ορθή ενημέρωση των πολιτών, τονίζοντας ότι υπάρχουν διάφορες πρακτικές για αυτόν τον σκοπό. Η Εσθονία, ανέφερε, το πέτυχε σε μεγάλο βαθμό μέσα από την καθιέρωση ενός συστήματος ψηφιακής διακυβέρνησης, όπου οι πολίτες ενημερώνονται από μια ηλεκτρονική πύλη για διάφορα θέματα. Υπογράμμισε ότι αυτή η προσπάθεια άρχισε από τη δεκαετία του 1990, με τη διάδοση του ίντερνετ.
Η Εσθονία αξιοποίησε πόρους, επενδύοντας περισσότερο στα ψηφιακά μέσα, δημιουργώντας μια εικόνα προς τα μέσα και προς τα έξω για την παρουσία ενός κράτους που παρέχει υπηρεσίες και διευκολύνσεις στους πολίτες, προσφέροντας έγκαιρη ενημέρωση σχετικά με πολιτικές, αμυντικές και άλλες εξελίξεις. Για παράδειγμα, πρόσθεσε, κάθε έτος ετοιμάζει και δημοσιεύει αναφορές και εκθέσεις προόδου σε όλους τους τομείς, αναγνωρίζοντας τα προβλήματα και τις ελλείψεις, αναφέροντας για παράδειγμα ότι «φέτος δεν είχαμε καλές επιδόσεις σε αυτόν τον τομέα για τους εξής λόγους». Έτσι κτίζει την εμπιστοσύνη των πολιτών απέναντι στους θεσμούς και θωρακίζεται απέναντι σε υβριδικές απειλές και μεθόδους παραπληροφόρησης των πολιτών.
