Το Κυπριακό δεν λύνεται γιατί λείπουν οι ιδέες. Παραμένει άλυτο επειδή λείπει η εμπιστοσύνη, με τις πολιτικές ηγεσίες ένθεν και ένθεν του οδοφράγματος να προτιμούν τη ρητορική βεβαιότητα από την προσφυγή στον ρεαλισμό.
Από το 2004 μέχρι σήμερα, ωστόσο, μάλλον κάνουμε κάτι λάθος: Ζητούμε από τους πολίτες, κυρίως τους Ε/Κ πολίτες, να ψηφίσουν για ένα μέλλον που δεν μπορούν να δουν, να αγγίξουν ή να δοκιμάσουν. Τους ζητούμε πίστη σε υποσχέσεις, σε κείμενα και σε διεθνείς εγγυήσεις που στη συλλογική πολιτική αντίληψη μοιάζουν εύθραυστες. Τι μας απομένει; Είναι καιρός να σκεφτούμε έξω από το κουτί.
Η πρόταση για λύση κατά φάσεις θα μπορούσε να είναι μια τέτοια ιδέα με κάποια σοβαρά πλεονεκτήματα. Κατ' αρχάς είναι απόρροια μιας σκληρής πραγματικότητας που προκύπτει μέσα από δύο αποτυχημένες προσπάθειες για λύση. Αν επιλέξουμε να πάμε ξανά σε δημοψηφίσματα χωρίς κάποια προ-δημοψηφισματικά απτά οφέλη, η κοινωνία μάλλον θα επιλέξει ξανά τον φόβο αντί της ελπίδας.
Γιατί το «όλα ή τίποτα» απέτυχε
Το σχέδιο Ανάν στο δημοψήφισμα του 2004 δεν απορρίφθηκε μόνο για το περιεχόμενό του, το οποίο ειρήσθω εν παρόδω, σε σχέση με τα δεδομένα επί του εδάφους που συζητάμε σήμερα, ήταν πολύ καλύτερο. Απορρίφθηκε για πολλούς λόγους, αλλά κυρίως γιατί οι Ελληνοκύπριοι ένιωσαν ή πείστηκαν ότι θα έδιναν τα πάντα προκαταβολικά, χωρίς να δουν ταυτόχρονα την αποχώρηση στρατευμάτων, την επιστροφή εδαφών ή την ουσιαστική λειτουργία της ομοσπονδίας.
Από την άλλη, οι Τουρκοκύπριοι σήμερα φοβούνται, μάλλον δικαιολογημένα, ότι ακόμη κι αν πουν αυτοί ξανά «ναι» και οι Ε/Κ «όχι», μπορεί να ξυπνήσουν την επόμενη μέρα και πάλι απομονωμένοι.
Αυτή η αμοιβαία καχυποψία δεν λύνεται με το σύνθημα του Προέδρου Χριστοδουλίδη «είμαι πανέτοιμος για επανέναρξη συνομιλιών», ή την προϋπόθεση Τουφάν Έρχιουρμαν ότι δεν μπορεί να προσέλθει σε διαπραγματεύσεις αν δεν υπάρξουν εγγυήσεις κι ότι σε περίπτωση νέου αδιεξόδου θα αρθεί η απομόνωση των Τουρκοκυπρίων. Το Κυπριακό θα λυθεί αν παρασχεθεί κάποιος παραγωγικός χρόνος, με σκέψεις έξω από το κουτί, με δοκιμές και σταδιακή οικοδόμηση εμπιστοσύνης.
Τι σημαίνει σταδιακή λύση;
Όλοι ξέρουμε λίγο πολύ ποια θα είναι η λύση του Κυπριακού. Το θέμα συζητείται για δεκαετίες και τα πάντα είναι στο τραπέζι. Το 2017 μάλιστα φτάσαμε ένα χιλιόμετρο πριν τη λύση σύμφωνα με τον Αντόνιο Γκουτέρες. Σήμερα, ενώ γνωρίζουμε πού θα φτάσουμε, θα πρέπει να δεχτούμε ότι η επίλυση του Κυπριακού δεν μπορεί να γίνει μέσα από ένα τεράστιο άλμα. Θα είναι πιο εφικτή αν γίνει μέσα από μικρά και σταθερά άλματα, δηλαδή σταδιακά. Θα πρέπει να γνωρίζουμε τι μίνιμουμ πρέπει να συμφωνηθεί και τι πρέπει να γίνει πριν οριστεί η ημερομηνία των δημοψηφισμάτων και το πιο σημαντικό, τι θα πρέπει να γίνει μετά.
Φάση 1 - Συμφωνία σε 4 θέματα
Απαιτείται να υπάρξει συμφωνία σε τουλάχιστον 4 θέματα πριν ξεκινήσει πρακτικά η διαδικασία εφαρμογής της λύσης:
1. Πλήρες κείμενο λύσης (όλα τα κεφάλαια πρέπει να είναι κλειστά).
2. Δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα εφαρμογής κατά φάσεις.
3. Διεθνής επιτήρηση για την εφαρμογή και μηχανισμό επίλυσης διαφορών.
4. Επεξήγηση της ρήτρας Έρχιουρμαν για διασφάλιση των Τ/Κ.
Φάση 2 - Μεταβατική περίοδος πριν τα δημοψηφίσματα (6-12 μήνες)
Εδώ αρχίζει το ουσιαστικό «χτίσιμο εμπιστοσύνης». Πριν τα δημοψηφίσματα (6-12 μήνες) όλα αυτά θα μπορούσαν να διέπονται από μια απλή βασική αρχή: Ό,τι μπορεί να αντιστραφεί εφαρμόζεται πριν. Ό,τι δεν μπορεί, αρχίζει να υλοποιείται μετά τα δημοψηφίσματα. Τι θα μπορούσαν να κερδίσουν από αυτή τη διαδικασία οι Ε/Κ και οι Τ/Κ;
Για τους Τ/Κ:
- Ελεγχόμενο άνοιγμα απευθείας εμπορίου με την ΕΕ, χωρίς πολιτική αναγνώριση.
- Συμμετοχή σε μια επιτροπή με ουσιαστικές αρμοδιότητες για τη διαχείριση του φυσικού αερίου. Υπό αυτές τις συνθήκες θα μπορούσαν να προσκληθούν και τουρκικές εταιρείες για γεωτρήσεις στην κυπριακή ΑΟΖ.
- Πρόσβαση σε ευρωπαϊκά προγράμματα ως «συνιστώσα κοινότητα της Κύπρου».
- Συμμετοχή σε μεταβατικά δικοινοτικά όργανα που θα προετοιμάζουν το νέο κράτος, όχι ως μειονότητα, αλλά ως ισότιμος εταίρος.
Για τους Ε/Κ:
- Χαρτογραφημένη και νομικά κατοχυρωμένη δέσμευση για επιστροφή συγκεκριμένων εδαφών μετά το «ναι».
- Πιλοτικές επιστροφές περιουσιών χρήσης όπου δεν προκαλείται μετακίνηση Τ/Κ, π.χ. επιστροφή της περίκλειστης πόλης των Βαρωσίων ή της περιοχής της Άχνας.
- Διεθνής παρουσία είτε του ΟΗΕ είτε του ΝΑΤΟ είτε της ΕΕ είτε άλλων, που θα επιτηρεί την ασφάλεια και την εφαρμογή.
Φάση 3 - Δημοψηφίσματα
Οι δύο πλευρές ψηφίζουν γνωρίζοντας ήδη τι θα συμβεί την επόμενη μέρα έχοντας ήδη κερδίσει κάποια πράγματα. Υπό αυτές τις συνθήκες εμπεδώνεται η αίσθηση ότι δεν ψηφίζουν «στον αέρα», όπως συνέβη το 2004. Αν τα δημοψηφίσματα είναι θετικά προχωράμε αμέσως στην επόμενη φάση.
Φάση 4 - Έναρξη ουσιαστικής εφαρμογής (0–12 μήνες)
Εδώ αρχίζουν να εφαρμόζονται τα μεγάλα και μη αναστρέψιμα βήματα.
Για τους Ε/Κ (πρώτη προτεραιότητα):
- Επιστροφή συμφωνημένων εδαφών σε χρονοδιαγράμματα που θα συμφωνηθούν.
- Έναρξη διαδικασίας αποζημιώσεων/επιστροφών περιουσιών.
- Σταδιακή απόσυρση ξένων στρατευμάτων με στόχο σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα να επανέλθουν στους αριθμούς ΕΛΔΥΚ και ΤΟΥΡΔΥΚ.
Για τους Τ/Κ (πρώτη προτεραιότητα):
- Εκλογές και ένταξη της τ/κ κοινότητας στο νέο ομοσπονδιακό κράτος με πολιτική ισότητα. Αυτό σημαίνει κατάληψη ομοσπονδιακών υπουργείων από Τ/Κ, συμμετοχή στους διορισμούς ανεξαρτήτων θεσμών (Γενικός Εισαγγελέας, Γενικός Ελεγκτής κ.λπ.), κατάληψη ύστερα από εκλογές των θέσεων που αναλογούν στους Τ/Κ στην Ευρωβουλή και το Συμβούλιο της Ευρώπης. Τέλος εξομοίωση σε πρώτη φάση των μισθών των Ε/Κ και Τ/Κ δημοσίων υπαλλήλων.
- Άμεση άρση διεθνούς απομόνωσης με πρώτη κίνηση την ενσωμάτωση Τ/Κ διπλωματών στο ΥΠΕΞ.
- Πρόσβαση σε ευρωπαϊκά κονδύλια ως συνιστώσα κοινότητα, όπως συμβαίνει με τα ομόσπονδα κρατίδια στο Βέλγιο και τη Γερμανία.
Φάση 5 - Πλήρης εφαρμογή (3-5 χρόνια)
Στο διάστημα αυτό ολοκληρώνονται:
- Εδαφικές προσαρμογές με βάση τον χάρτη της Γενεύης του 2017.
- Τίθενται σε εφαρμογή όλοι οι κανονισμοί ρύθμισης του περιουσιακού.
- Ξεκαθαρίζει το καθεστώς ασφάλειας σε συνδυασμό με τις εγγυήσεις.
- Ξεκινά το μεγάλο πείραμα της συνταγματικής λειτουργίας της κυπριακής ομοσπονδίας εντός της ΕΕ.
Τι θα γίνει αν οι Ε/Κ πουν ξανά «όχι»;
Με βάση την εμπειρία των δημοψηφισμάτων του 2004 ο Τούφαν Έρχιουρμαν έθεσε ένα κρίσιμο και πολιτικά εύλογο ζήτημα: Αν υπάρξει νέο «όχι» από πλευράς Ε/Κ ποιο θα είναι το μέλλον των Τουρκοκυπρίων;
Η ρήτρα που ζητά κατά την άποψή μας δεν είναι εκβιασμός, ιδιαίτερα αν παρόμοια ρήτρα ισχύει κατ' αναλογία και για τους Τ/Κ. Η ρήτρα Έρχιουρμαν αποτελεί αντανάκλαση μιας πραγματικής αγωνίας οι Τ/Κ να μην ξαναζήσουν δεκαετίες απομόνωσης επειδή ένα δημοψήφισμα απέτυχε.
Μια ρεαλιστική ρήτρα σε περίπτωση ενός αποτυχημένου δημοψηφίσματος θα μπορούσε να λέει ότι τα κεκτημένα της μεταβατικής περιόδου παραμένουν σε ισχύ, ανεξαρτήτως αποτελέσματος δημοψηφισμάτων.
Τι σημαίνει αυτό πολιτικά;
- Αν οι Ελληνοκύπριοι πουν «όχι», οι Τουρκοκύπριοι δεν επιστρέφουν στην πλήρη απομόνωση. Το εμπόριο και η συμμετοχή τους σε ευρωπαϊκά προγράμματα συνεχίζονται.
- Αν οι Τουρκοκύπριοι πουν «όχι», οι δεσμεύσεις για εδαφικό και περιουσιακό δεν εξαφανίζονται. Το πλαίσιο λύσης παραμένει ζωντανό.
Με άλλα λόγια, ένα «όχι» θα πάγωνε την τελική μετάβαση, όχι όμως μια πιθανή μελλοντική πρόοδο και κυρίως την οικονομική συνεργασία των δύο κοινοτήτων. Εν τοιαύτη περιπτώσει η Κυπριακή Δημοκρατία συνεχίζει ως έχει και το τουρκοκυπριακό κρατίδιο σταδιακά μετατρέπεται είτε σε Μονακό εντός της ΕΕ, είτε σε ένα κρατίδιο με ειδική σχέση με την ΕΕ, όπως π.χ. η Ανδόρα.
Οι κίνδυνοι που υπάρχουν
Η λύση σε στάδια βέβαια δεν είναι πανάκεια. Υπάρχουν και κάποιοι κίνδυνοι.
- Κίνδυνος πρώτος: Να δημιουργηθεί μια μόνιμη ημι-λύση, μια γκρίζα ζώνη ούτε διχοτόμησης ούτε επανένωσης.
- Κίνδυνος δεύτερος: Η Τουρκία να εκμεταλλευτεί τη μεταβατική περίοδο για να παγιώσει τετελεσμένα.
- Κίνδυνος τρίτος: Οι Ελληνοκύπριοι να αισθανθούν ότι «νομιμοποιούν» την κατοχή χωρίς ουσιαστικά ανταλλάγματα.
Πώς θα μπορούσαν να αντιμετωπισθούν αυτοί οι κίνδυνοι και φόβοι; Διά της μετατόπισης των δημοψηφισμάτων. Αν τα δημοψηφίσματα διεξάγονταν σε 5 χρόνια, δηλαδή στο τέλος όλων των φάσεων υλοποίησης της λύσης με μια ξεκάθαρη συμφωνία, ότι σε περίπτωση ενός «όχι» τότε η Κύπρος πρέπει συντεταγμένα να κινηθεί σε άλλη λύση, τότε ίσως υπήρχε διέξοδος. Σε αυτό το διάστημα οι Ε/Κ θα έχουν επιστροφές εδαφών και διευθέτηση μεγάλου μέρους του περιουσιακού, ενώ οι Τ/Κ θα έχουν αναπτύξει τη δική τους οικονομία στη ζώνη του ευρώ μέσα κυρίως από την ανάπτυξη του τουρισμού. Τα δημοψηφίσματα εν τοιαύτη περιπτώσει θα έρθουν να επικυρώσουν είτε λύση ομοσπονδίας, είτε λύση δύο κρατών, είτε άλλης διευθέτησης για τους Τ/Κ εντός της ΕΕ, με τον κάθε Κύπριο πολίτη να είναι υποχρεωμένος πλέον να αναλάβει τις ευθύνες του.
Συμπέρασμα
Μια λύση κατά στάδια και φάσεις δεν εγγυάται επιτυχία. Μπορεί, όμως, να δώσει αυτό που σήμερα λείπει δραματικά: Εμπιστοσύνη πριν το τελικό άλμα.
Στο Κυπριακό, το πραγματικό θάρρος δεν είναι να φωνάζεις «καμία υποχώρηση», «τα σύνορά μας είναι στην Κερύνεια» ή «δεν μπορεί να υπάρξει λύση χωρίς παρουσία τουρκικών στρατευμάτων και εγγυήσεις της Τουρκίας». Το πραγματικό θάρρος επιβάλλει να σχεδιάζεις μια πορεία που μειώνει τον φόβο, χωρίς να ακυρώνει τα δικαιώματα.
Αν συνεχίσουμε να ζητούμε από τους πολίτες να ψηφίζουν χωρίς να βλέπουν φως στο τούνελ, σε μια Κύπρο και μια Ευρώπη που μεταλλάσσεται ραγδαία σε ξενοφοβική και γίνεται έρμαιο του εθνικισμού μάλλον, θα φτάσουμε ξανά στο 2004. Στη συγκεκριμένη περίπτωση όλοι οι Κύπριοι θα είναι ακόμα πιο κουρασμένοι και ακόμα πιο διαιρεμένοι.
