Η λογική της αμοιβαιότητας έχει παρεισφρήσει πλέον σε κάθε συζήτηση με τους Τουρκοκυπρίους στο Κυπριακό. Κατανοούμε ότι η λύση του Κυπριακού πρέπει να είναι επ' ωφελεία όλων των Κυπρίων, Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, θεωρούμε ωστόσο ότι η απόφαση του Προέδρου Χριστοδουλίδη να εισαγάγει τον όρο αυτό ακόμα και στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπστοσύνης, που είναι αναγκαία για τη βελτίωση του κλίματος, μπορεί να αποβεί προβληματική.
Ας κινηθούμε στη λογική ενός κατά τη γνώμη μου υπαρκτού διλήμματος: Πότε η αμοιβαιότητα λειτουργεί ως εργαλείο προόδου και πότε μετατρέπεται σε εμπόδιο; Είναι σωστή η θέση ότι η υπερβολική έμφαση στην αμοιβαιότητα μπορεί να αλλοιώσει τη φύση των ΜΟΕ και να εκπέμψει λανθασμένα πολιτικά μηνύματα ή όχι;
Η αξία
Η αμοιβαιότητα σε ό,τι αφορά τη συζήτηση της ουσίας του Κυπριακού επιβάλλεται, όταν όμως αυτή μετατρέπεται σε καθολικό φίλτρο για κάθε πτυχή της επαφής με τους Τουρκοκυπρίους χάνει τη διαπραγματευτική της αξία και αρχίζει να λειτουργεί ανασταλτικά. Τα ΜΟΕ, από τη φύση τους, δεν σχεδιάστηκαν για να είναι «ανταλλάγματα» αλλά μηχανισμοί αποκλιμάκωσης και εξοικείωσης μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
Ιδίως σε ένα περιβάλλον παρατεταμένου αδιεξόδου, η υπερ-πολιτικοποίηση των ΜΟΕ μπορεί να οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα: Όχι στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης αλλά στη θεσμοποίηση της καχυποψίας.
Τα οδοφράγματα
Το άνοιγμα ή οι διευκολύνσεις στη διακίνηση μέσω οδοφραγμάτων αφορούν πρωτίστως την καθημερινότητα των πολιτών: Εγκλωβισμένους, εργαζομένους, φοιτητές, οικογένειες, ηλικιωμένους. Η υπαγωγή τέτοιων μέτρων σε αυστηρή λογική «πάρε–δώσε» αλλοιώνει τον χαρακτήρα τους και κινδυνεύει να τα καταστήσει όμηρο πολιτικών ισορροπιών που δεν ελέγχονται από τις ίδιες τις κοινότητες.
Σε αυτό το σημείο, η κριτική προς τον Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουφάν Έρχιουρμαν αγγίζει έναν υπαρκτό προβληματισμό. Ο απλός πολίτης διερωτάται αν τα ΜΟΕ δεν μπορούν να προχωρήσουν ούτε σε χαμηλής πολιτικής πεδία, αν δεν μπορούν με λίγα λόγια οι πολιτικοί να ανοίξουν έναν δρόμο, τότε ποιος ακριβώς είναι ο χώρος για επαναπροσέγγιση;
Η διεθνής προσδοκία
Θα πρέπει να παραδεκτούμε ότι η Κυπριακή Δημοκρατία, ως το μόνο διεθνώς αναγνωρισμένο κράτος, φέρει μια ιδιαίτερη ευθύνη να είναι και να εμφανίζεται ευέλικτη και large. Αυτό δεν είναι απλώς ηθικό επιχείρημα αλλά και στρατηγικό πλεονέκτημα που διαχρονικά αξιοποιήθηκε για να ενισχυθεί η διεθνής νομιμοποίηση των θέσεών της. Η υπερβολική έμφαση στην ισοτιμία κινήσεων μπορεί να θολώσει αυτή την εικόνα και να αποδυναμώσει το αφήγημα της ασυμμετρίας που αποτελεί βασικό στοιχείο της ελληνοκυπριακής επιχειρηματολογίας.
Η ευελιξία αυτή στη διαχείριση των οδοφραγμάτων -παρά το γεγονός ότι το άνοιγμά τους δεν ξεκίνησε με ε/κ πρωτοβουλία- της πρόσφερε ένα τεράστιο πολιτικό επιχείρημα. Ανέτρεψε σε πολύ μεγάλο βαθμό τη βασική θέση του Ραούφ Ντενκτάς και της Άγκυρας ότι οι δύο κοινότητες δεν μπορούν να ζήσουν μαζί, οπότε πρέπει να κινηθούν στη λογική των δύο κρατών. Από το 2003 υπήρξαν εκατοντάδες εκατομμύρια διακινήσεις Ε/Κ και Τ/Κ, εκατομμύρια διανυκτερεύσεις σε καταλύματα στο βόρειο και το νότιο τμήμα της χώρας χωρίς προβλήματα, χιλιάδες κοινές εκδηλώσεις και δράσεις σε πολιτικό, πολιτιστικό και εν γένει κοινωνικό επίπεδο χωρίς να σπάσει μύτη.
Η υπόθεση έμμεσης αναγνώρισης
Όλοι κατανοούμε βέβαια ότι αυτό δεν είναι αρκετό αφού 52 χρόνια μετά η Κύπρος παραμένει ντε φάκτο διαιρεμένη, οπότε είναι λογικό κάποιοι να υποστηρίζουν ότι έφτασε ο καιρός να συζητήσουμε την ουσία αφήνοντας κατά μέρος τα ΜΟΕ. Και οι δύο ηγέτες, Χριστοδουλίδης και Έρχιουρμαν, συμφωνούν σε αυτό. Πού διαφωνούν; Στο ότι ο Έρχιουρμαν θέτει χρονοδιάγραμμα στην κατάληξη των συζητήσεων και κυρώσεις σε αυτόν που θα ξαναπεί όχι.
Η θέση αυτή δεν είναι αποδεκτή από την ε/κ πλευρά, οπότε τα Ηνωμένα Έθνη στράφηκαν ξανά στα ΜΟΕ για να κερδίσουν όλοι χρόνο. Αν κρίνουμε από την πρόσφατη τοποθέτηση της προσωπικής απεσταλμένης του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν, τα Ηνωμένα Έθνη σηκώνουν τα χέρια ψηλά. Από τη μια ο Νίκος Χριστοδουλίδης λέει ακόμα ένα όχι, θέτοντας θέμα αμοιβαιότητας, ενώ και ο Τουφάν Έρχιουρμαν περιμένει να ανάψει πράσινο φως η Άγκυρα για να μπορέσει να κινηθεί με περισσότερη ευελιξία.
Η αμοιβαιότητα
Τι θα μπορούσε να αντικαταστήσει τη λογική της αμοιβαιότητας την οποία προτάσσει ο Νίκος Χριστοδουλίδης; Αν η Κυπριακή Δημοκρατία πέρα από ευέλικτη οφείλει να είναι και πιο «large», είναι λογικό άραγε να θέσει κάποια όρια και προϋποθέσεις;
Η αμοιβαιότητα θα μπορούσε να σταματήσει να φαίνεται προβληματική αν έπαυε να τίθεται με απόλυτο τρόπο. Αντί αυτής της απόλυτης θέσης, η Κυπριακή Δημοκρατία θα μπορούσε να υιοθετήσει ένα πλαίσιο «ασύμμετρης υπευθυνότητας με ρήτρες». Δηλαδή: Περισσότερη ευελιξία εκ μέρους της ε/κ πλευράς, από την ισχυρότερη δηλαδή πλευρά, αλλά όχι άνευ όρων. Αυτό θα ανέμενε κάποιος και από την ισχυρότερη Τουρκία έναντι της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αντί ο κ. Ερντογάν να εκφοβίζει τους Ε/Κ ότι «θα έρθει μια νύκτα», θα μπορούσε να προχωρήσει σε μια κίνηση καλής θέλησης.
Η Κυπριακή Δημοκρατία, ως διεθνώς αναγνωρισμένο κράτος μέλος της ΕΕ και φορέας νομικής κυριαρχίας, θα μπορούσε στο πλαίσιο άσκησης μιας θεσμικής αυτοπεποίθησης να κινείται πρώτη σε πεδία χαμηλής πολιτικής, χωρίς να απαιτεί άμεσο αντάλλαγμα. Η ευελιξία αυτή πρέπει να απευθύνεται στους πολίτες, στις κοινότητες, να αφορά θέματα καθημερινότητας και βεβαίως δεν μπορεί να αφορά κάποιες λεγόμενες κρατικές δομές. Η γενναιοδωρία, εν ολίγοις, είναι θεμιτή και παραγωγική όταν αφορά οδοφράγματα, εργασία, υγεία, περιβάλλον, φυσικές καταστροφές, Εκπαίδευση, πολιτισμό, στη λογική ότι όλα αυτά κάποια στιγμή θα διασυνδεθούν με το πλαίσιο λύσης καθιστώντας το από την πρώτη στιγμή πιο λειτουργικό. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας είχε ανακοινώσει στο παρελθόν ότι είναι έτοιμος για τέτοιες κινήσεις αλλά τελικά δεν έγινε τίποτα.
Αναγνώριση
Αν η πολιτική Χριστοδουλίδη παραμείνει στεγνά και εμμονικά στη λογική της αμοιβαιότητας, του στυλ «δεν συμφωνούμε με το άνοιγμα οδοφράγματος στη Μια Μηλιά διότι ευνοεί πολιτικά και εξυπηρετεί οικονομικά μόνο τους Τουρκοκυπρίους», τότε το μήνυμα που αποστέλνεται μπορεί να καταστεί επικίνδυνο. Εν πρώτοις, κάποιο μέλος της κυβέρνησης θα έπρεπε να τεκμηριώσει με αποδείξεις και χαρτόσημα πως το άνοιγμα αυτού του οδοφράγματος εξυπηρετεί μονόπλευρα την τουρκοκυπριακή πλευρά. Από την άλλη, θα πρέπει να διασκεδασθεί ο φόβος ότι η επί ίσοις όροις εμμονή στην εφαρμογή της αμοιβαιότητας στα ΜΟΕ μπορεί να συνιστά έμμεση, πλην σαφή, αναγνώριση κράτους στον βορρά. Κάποιοι θεωρούν αυτή τη θέση υπερβολική αφού η πολιτική αναγνώριση δεν προκύπτει τόσο εύκολα από πρακτικές ρυθμίσεις ή τεχνικές συνεννοήσεις, ιδίως όταν αυτές γίνονται ρητά στο πλαίσιο κοινοτικών επαφών και ψηφισμάτων του ΟΗΕ. Από την άλλη, ο κίνδυνος συμβολικών παρερμηνειών υπάρχει.
Συμπέρασμα
Εν κατακλείδι, η αμοιβαιότητα δεν μπορεί να μετατραπεί σε αυτοσκοπό, ιδίως όταν πρόκειται για μέτρα που αφορούν άμεσα την καθημερινότητα και την επαναπροσέγγιση των δύο κοινοτήτων.
Τα οδοφράγματα δεν πρέπει να μπουν στο πεδίο μιας λανθασμένης εξίσωσης. Απεναντίας, η διευκόλυνση της διακίνησης ανθρώπων και αγαθών αποτελεί πρακτική ανάγκη, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως πολιτικό «αντάλλαγμα» ούτε να εντάσσεται σε λογική «πάρε–δώσε» που παραπέμπει σε κρατική ισοτιμία. Η διακίνηση ανθρώπων ένθεν και ένθεν του οδοφράγματος στέλνει το μήνυμα συνεργασίας Ε/Κ και Τ/Κ σε όλα τα επίπεδα και διευκολύνει τις προσπάθειες για λύση.
Η υιοθέτηση μιας «στενής» λογικής αμοιβαιότητας ερμηνεύεται ως απώλεια ηθικού και πολιτικού πλεονεκτήματος της ελληνοκυπριακής πλευράς, η οποία καταφεύγει σε τέτοιου είδους μικροπολιτικούς συμψηφισμούς όχι γιατί έχει βάλει στην εξίσωση κάποιες επηρεαζόμενες κοινότητες αλλά και γιατί στην πραγματικότητα δεν είναι έτοιμη για λύση.
