Του δρος Νίκου Ηλία*
Η περίοδος των εξετάσεων αποτελεί για πολλούς μαθητές μία από τις πιο απαιτητικές φάσεις της σχολικής ζωής. Το άγχος που τη συνοδεύει είναι, σε έναν βαθμό, αναμενόμενο. Μπορεί μάλιστα να λειτουργήσει και βοηθητικά, κινητοποιώντας τον μαθητή να οργανωθεί και να προσπαθήσει περισσότερο. Τι συμβαίνει όμως όταν το άγχος παύει να είναι σύμμαχος και γίνεται εμπόδιο;
Το άγχος των εξετάσεων δεν αφορά μόνο στη στιγμή της εξέτασης. Εκδηλώνεται συχνά μέρες ή και εβδομάδες πριν, με τη μορφή ανησυχίας, έντασης ή αρνητικών σκέψεων. Κάποιοι μαθητές δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν, άλλοι νιώθουν σωματικά συμπτώματα όπως ταχυκαρδία ή πονοκέφαλο, ενώ δεν είναι λίγοι εκείνοι που βιώνουν έντονο φόβο αποτυχίας. Στον πυρήνα αυτού του άγχους βρίσκεται συχνά η πεποίθηση ότι το αποτέλεσμα των εξετάσεων καθορίζει την αξία τους ως άτομα.
Εδώ είναι σημαντικό να γίνει μια διάκριση. Υπάρχει το «παραγωγικό» άγχος, που μας κινητοποιεί, και το «παραλυτικό» άγχος, που μας μπλοκάρει. Όταν ένας μαθητής αποφεύγει το διάβασμα, νιώθει ότι «δεν θα τα καταφέρει» πριν καν προσπαθήσει ή κατακλύζεται από σκέψεις καταστροφής, τότε το άγχος χρειάζεται διαχείριση και όχι απλώς υπομονή.
Οι αιτίες είναι πολλές και συχνά αλληλένδετες. Η πίεση για επιτυχία, είτε προέρχεται από το ίδιο το παιδί είτε από το περιβάλλον, παίζει καθοριστικό ρόλο. Η σύγκριση με άλλους, η τελειομανία, αλλά και η αντίληψη ότι «πρέπει να πετύχω για να αξίζω» ενισχύουν την ένταση. Σε αυτό το πλαίσιο, οι εξετάσεις δεν είναι απλώς μια δοκιμασία γνώσεων, αλλά μια δοκιμασία αυτοεκτίμησης και ψυχικής ανθεκτικότητας.
Τι μπορεί όμως να βοηθήσει τους μαθητές στην πράξη; Πρώτα απ’ όλα, η οργάνωση. Ένα ρεαλιστικό πρόγραμμα με μικρούς, εφικτούς στόχους μειώνει το αίσθημα του χάους. Παράλληλα, οι τεχνικές χαλάρωσης, όπως οι βαθιές αναπνοές ή τα σύντομα διαλείμματα, βοηθούν το σώμα να αποφορτιστεί. Εξίσου σημαντική είναι η στάση απέναντι στις σκέψεις: το «πρέπει να τα κάνω όλα τέλεια» μπορεί να αντικατασταθεί από το «θα κάνω το καλύτερο που μπορώ». Η επαρκής ξεκούραση και η φροντίδα του σώματος δεν είναι πολυτέλεια αυτή την περίοδο, αλλά προϋπόθεση καλής απόδοσης. Ύπνος, σωστή διατροφή και λίγη κίνηση βοηθούν άμεσα τη μνήμη και τη συγκέντρωση. Διάβαζε έξυπνα, όχι ασταμάτητα.
Η ποιότητα μετρά περισσότερο από τις ώρες. Τα μικρά, σταθερά διαστήματα με διαλείμματα είναι πιο αποτελεσματικά από ατελείωτες ώρες. Αν δυσκολεύεσαι να συγκεντρωθείς, άλλαξε χώρο ή κάνε ένα σύντομο διάλειμμα για να επανέλθεις.
Ο ρόλος των γονέων είναι πολύ σημαντικός. Συχνά, χωρίς πρόθεση, μεταφέρουν το δικό τους άγχος στα παιδιά. Αυτό που έχουν περισσότερο ανάγκη οι μαθητές δεν είναι η επιπλέον πίεση, αλλά η αίσθηση ότι γίνονται αποδεκτοί ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα. Η ενθάρρυνση, η αποφυγή συγκρίσεων και η ειλικρινής παρουσία μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά. Ένα παιδί που νιώθει ότι «δεν κινδυνεύει να χάσει την αποδοχή των γονιών του» μαθαίνει να διαχειρίζεται πολύ καλύτερα την πίεση.
Οι εξετάσεις είναι πράγματι σημαντικές, αλλά σίγουρα δεν είναι καθοριστικές για την προσωπική αξία και τη συνολική πορεία ενός ανθρώπου. Η ζωή δεν κρίνεται ποτέ σε ένα γραπτό ή σε έναν αριθμό. Η υπενθύμιση αυτή δεν μειώνει την αξία της προσπάθειας, αλλά αποκαθιστά μια πιο υγιή ισορροπία. Γιατί πέρα από τους βαθμούς και τα αποτελέσματα, αυτό που έχει ουσιαστική σημασία είναι η ψυχική μας υγεία, η αυτογνωσία και η πίστη στις δικές μας δυνατότητες.
Αν κάτι αξίζει να κρατήσουμε από τη διαδικασία των εξετάσεων, δεν είναι μόνο η γνώση, αλλά η ικανότητα να διαχειριζόμαστε την πίεση, να συνεχίζουμε να παλεύουμε παρά το άγχος μας, και να πιστεύουμε στον εαυτό μας ακόμη και όταν τα πράγματα είναι αμφίβολα. Γιατί τελικά, η πιο σημαντική «επιτυχία» δεν είναι μόνο ένας «άριστος βαθμός», αλλά το να βγούμε από αυτή τη δοκιμασία πιο δυνατοί.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, πάντα θα υπάρχει η επόμενη μέρα και άρα η επόμενη ευκαιρία. Το πιο σημαντικό είναι να μην τα παρατάμε. Γιατί η πραγματική αποτυχία δεν μεταφράζεται σε μια κακή επίδοση σε μια εξέταση, αλλά η στιγμή που σταματάμε να επιδιώκουμε τους στόχους και τα όνειρά μας. Οι εξετάσεις που θα δώσει κάποιος, θα ολοκληρωθούν μέσα σε λίγες ώρες. Ο τρόπος όμως που θα μάθει να αντιμετωπίζει την πίεση σε δύσκολες καταστάσεις, θα τον συνοδεύει για μια ζωή!
*Εγγεγραμμένου ειδικού ψυχολόγου, www.scepsy-cy.com
