Την έλλειψη ενός κοινού μηχανισμού συνεργασίας ανάμεσα στις επιχειρησιακές δυνάμεις της Κυπριακής Δημοκρατίας και του ψευδοκράτους για την αντιμετώπιση καταστροφών και τη διαχείριση κρίσεων, ανέδειξε, για ακόμη μία φορά, η πολύνεκρη τραγωδία με τη βύθιση του καταμαράν «Filo Jet» ανοικτά της Κερύνειας, την Κυριακή 30 Αυγούστου. Ο «Π» επιχειρεί να καταγράψει τι ισχύει σήμερα σε αυτό το πεδίο, ποιες δυσκολίες υπάρχουν, τι λειτουργεί ήδη στην πράξη και ποια περιθώρια υπάρχουν για μεγαλύτερη συνεργασία στο μέλλον, με βασικό γνώμονα την προστασία της ανθρώπινης ζωής σε ολόκληρο το νησί.
Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν ήδη παραδείγματα αλληλοβοήθειας, κυρίως σε πυρκαγιές, αλλά και δίαυλοι επικοινωνίας μέσω τεχνικών επιτροπών, η ουσιαστικότερη επιχειρησιακή συνεργασία παραμένει σύνθετη. Κοινά πρωτόκολλα, ενιαίος συντονισμός, εκπαίδευση και ζητήματα ασφάλειας και αναγνώρισης εξακολουθούν να αποτελούν βασικές προϋποθέσεις, την ώρα που αρμόδιοι εκτιμούν ότι υπάρχει όχι μόνο περιθώριο αλλά και ανάγκη να γίνει το επόμενο βήμα: Να υπάρξει πολιτική βούληση.
Οι εξελίξεις στο Κυπριακό επηρέαζαν διαχρονικά και το επίπεδο συνεργασίας των δύο πλευρών σε ανθρωπιστικά ζητήματα. Σε περιόδους όπου υπήρχε θετικό κλίμα μεταξύ των ηγεσιών και κινητικότητα στις συνομιλίες, δημιουργούνταν περισσότερα περιθώρια συνεννόησης και κοινών ενεργειών. Αντίθετα, όταν οι σχέσεις επιδεινώνονταν, η απόσταση μεταξύ των δύο πλευρών μεγάλωνε και η συνεργασία γινόταν δυσκολότερη. Παρά τις πολιτικές και επιχειρησιακές δυσκολίες, οι δύο πλευρές έχουν βρεθεί αρκετές φορές τα τελευταία χρόνια στη θέση είτε να προσφέρουν είτε να ζητήσουν βοήθεια η μία από την άλλη. Δεν ήταν όλες οι προσφορές αποδεκτές, υπάρχουν όμως και περιπτώσεις στις οποίες η συνεργασία έγινε δυνατή.
Από το 1995 στο 2016
Αρχικά το 1995, όταν ξέσπασε μεγάλη πυρκαγιά στον Πενταδάκτυλο, η ΚΔ είχε προσφέρει βοήθεια, χωρίς αυτή να γίνει αποδεκτή από την τουρκοκυπριακή πλευρά. Το 2016, στη μεγάλη πυρκαγιά της Σολέας, οι ρόλοι αντιστράφηκαν, με τον τότε Τ/Κ ηγέτη Μουσταφά Ακιντζί να προσφέρει συνδρομή. Η προσφορά δεν αξιοποιήθηκε αρχικά, καθώς κρίθηκε ότι υπήρχαν επαρκή διαθέσιμα μέσα, ενώ μεταγενέστερη προσφορά τουρκικών εναέριων μέσων δεν προχώρησε λόγω διαφωνίας ως προς τον επιχειρησιακό έλεγχο.
Όταν η αλληλοβοήθεια έγινε πράξη
Σημείο καμπής αποτέλεσε το 2020. Τον Μάιο, σε μεγάλη πυρκαγιά στην περιοχή Κορμακίτη-Διόριου, η τ/κ πλευρά ζήτησε βοήθεια και η ΚΔ ανταποκρίθηκε στέλνοντας εναέρια μέσα. Λίγες εβδομάδες αργότερα, σε νέα πυρκαγιά κοντά στην Κυθρέα, στάλθηκαν εκ νέου τρία πυροσβεστικά αεροσκάφη και ελικόπτερο. Αντίστοιχη συνεργασία καταγράφηκε και το 2022 στην πυρκαγιά της Καντάρας, όταν η τ/κ πλευρά ζήτησε βοήθεια μέσω των Ηνωμένων Εθνών και η ΚΔ απέστειλε δύο αεροσκάφη και ελικόπτερο, ενώ συνέβαλε και στην εξασφάλιση ισραηλινών εναέριων μέσων.
Από την άλλη πλευρά, το 2023 και το 2025, κατά τις μεγάλες πυρκαγιές στη Λεμεσό, η τ/κ πλευρά προσφέρθηκε να συνδράμει με προσωπικό και μέσα, χωρίς τελικά η βοήθεια να αξιοποιηθεί, καθώς η ΚΔ έκρινε ότι οι διαθέσιμες δυνάμεις επαρκούσαν ή ότι οι ανάγκες αφορούσαν κυρίως εναέρια μέσα.
Πράξεις εμπιστοσύνης
Την εκτίμηση ότι υπάρχει περιθώριο για ουσιαστικότερη συνεργασία μεταξύ των δύο πλευρών σε ζητήματα διαχείρισης κρίσεων, συμμερίζεται και διπλωματική πηγή με καλή γνώση του θέματος, η οποία σημειώνει ότι οι πρόσφατες εξελίξεις μπορούν να αποτελέσουν αφορμή για πιο συστηματική συζήτηση. Σε σχέση με το ναυάγιο στην Κερύνεια, η ίδια πηγή επιβεβαιώνει ότι η ΚΔ προσέφερε τη δυνατότητα συνδρομής, ωστόσο η απάντηση που δόθηκε ήταν ότι η βοήθεια δεν ήταν απαραίτητη.
Όπως εξηγεί, μια επιχείρηση έρευνας και διάσωσης είναι από τη φύση της ιδιαίτερα σύνθετη και απαιτεί ακριβή επιχειρησιακό συντονισμό, κυρίως όταν καλούνται να εμπλακούν υπηρεσίες οι οποίες δεν υπάγονται σε ένα κοινό συντονιστικό σώμα. Για τον λόγο αυτό, η συμμετοχή πρόσθετων δυνάμεων δεν μπορεί να γίνεται αυτοματοποιημένα, χωρίς προηγουμένως να έχουν συμφωνηθεί ο τρόπος διοίκησης, οι διαδικασίες και οι αρμοδιότητες κάθε πλευράς.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι υπάρχουν ήδη οι Τεχνικές Επιτροπές, μεταξύ αυτών και η Επιτροπή για τη Διαχείριση Κρίσεων, οι οποίες, αναλόγως της φύσης κάθε περιστατικού, μπορούν να λειτουργήσουν ως κανάλια συντονισμού και συνεργασίας. Στην περίπτωση του τελευταίου ναυαγίου, ωστόσο, τέτοιος μηχανισμός δεν ενεργοποιήθηκε, καθώς η προσφορά βοήθειας δεν έγινε αποδεκτή.
Συνεργασία σε στέρεες βάσεις
Την επιχειρησιακή διάσταση περιγράφει στον «Π» ο καθηγητής Γιώργος Μπούστρας, ο οποίος ανέλαβε πρόσφατα επικεφαλής εκ μέρους της ε/κ πλευράς στην Τεχνική Επιτροπή για τη Διαχείριση Κρίσεων. Όπως ξεκαθαρίζει, η επιτροπή δεν είχε εμπλοκή στην περίπτωση του «Filo Jet». «Μέσω της επιτροπής δεν έγινε κάτι σε σχέση με το συγκεκριμένο», αναφέρει.
Ο ίδιος επισημαίνει ότι σε τέτοιου είδους συμβάντα υπάρχουν συγκεκριμένα και παγιωμένα σχέδια διαχείρισης κρίσεων. «Δεν είναι εύκολο να εντάξεις κάποιον εξωτερικό δρώντα. Και το αντίθετο φυσικά», σημειώνει, προσθέτοντας ότι αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο της μελλοντικής δουλειάς της επιτροπής. Για τον κ. Μπούστρα, υπάρχουν σαφώς περιθώρια συνεργασίας, ιδιαίτερα σε θέματα εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης του πληθυσμού. Η κοινή επιχειρησιακή δράση, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη.
Η ΚΔ, ως κράτος μέλος της ΕΕ, λειτουργεί με συγκεκριμένα πρωτόκολλα, πιστοποιήσεις και διαδικασίες πολιτικής προστασίας. Ένα βασικό πρόβλημα, όπως αναφέρει, είναι ότι δεν υπάρχει αντίστοιχα σαφής εικόνα για το επιχειρησιακό σύστημα που εφαρμόζεται στην άλλη πλευρά. «Δεν γνωρίζουμε ποια είναι η κατάσταση από την άλλη πλευρά και δεν μας γίνεται ξεκάθαρο ποια ακριβώς είναι αυτή η κατάσταση», σημειώνει.
Σε επιχειρήσεις διάσωσης, πυρκαγιές ή πλημμύρες, εξηγεί, όλες οι δυνάμεις πρέπει να λειτουργούν κάτω από μία κοινή επιχειρησιακή εικόνα και συγκεκριμένο σύστημα διοίκησης και ελέγχου. «Η ασφάλεια των εμπλεκομένων είναι αδιαπραγμάτευτη», τονίζει, προσθέτοντας ότι η συνεργασία «δεν μπορεί να γίνει σε ad hoc βάση». Χρειάζεται προετοιμασία, εκπαίδευση και συντονισμός.
Επιχειρησιακές δυσκολίες
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο κ. Μπούστρας στην ασφάλεια. Ένα ελικόπτερο ή ένα πυροσβεστικό αεροσκάφος δεν μπορεί απλώς να ενταχθεί σε μια επιχείρηση χωρίς να γνωρίζει ποιος έχει τη διοίκηση, πού βρίσκονται τα υπόλοιπα μέσα και ποιες διαδικασίες εφαρμόζονται. «Χρειάζεται προεργασία, χρειάζεται εκπαίδευση και, όταν είναι δυνατόν, συνεκπαίδευση», αναφέρει. Η συνεκπαίδευση, ωστόσο, προσκρούει στην ιδιαιτερότητα της Κύπρου. Η παρουσία των τουρκικών κατοχικών δυνάμεων και τα ζητήματα αναγνώρισης περιορίζουν τις δυνατότητες κοινών ασκήσεων και θεσμοθετημένης συνεργασίας.
Ως πιο ρεαλιστικό πρώτο βήμα, ο κ. Μπούστρας προκρίνει την καταγραφή των πρωτοκόλλων και των διαδικασιών που εφαρμόζει κάθε πλευρά, ώστε να εντοπιστούν κοινά σημεία. «Να δούμε ποια είναι τα πρωτόκολλα τα οποία υπάρχουν. Να βρεθεί αν υπάρχει κοινό σημείο σύγκλισης», αναφέρει. Ο ίδιος, έχοντας αναλάβει μόλις πρόσφατα, σημειώνει ότι θα πρέπει πρώτα να συναντηθεί με την τ/κ πλευρά ώστε να διαφανεί και η δική της προσέγγιση.
Η πολιτική βούληση, καταλήγει, είναι αναγκαία αλλά όχι αρκετή. «Μακάρι να ήταν απλά πολιτική βούληση. Δεν είναι όμως τόσο εύκολο, υπάρχουν επιχειρησιακές δυσκολίες».
Ο ευρωπαϊκός κόμβος ως επόμενο βήμα;
Πιο προχωρημένη είναι η εικόνα της συνεργασίας στον τομέα της πυρόσβεσης, σύμφωνα με τον αρχιπύραρχο της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας, Νίκο Λογγίνο. Όπως αναφέρει στον «Π», υπάρχουν ήδη διαδικασίες επικοινωνίας και αλληλοβοήθειας, οι οποίες έχουν ενεργοποιηθεί στο παρελθόν, όταν ζητήθηκε η συνδρομή της Κυπριακής Δημοκρατίας για πυρκαγιές στα κατεχόμενα. Κάθε αίτημα, εξηγεί, αξιολογείται με βάση τις ανάγκες της στιγμής. Εάν υπάρχουν επαρκείς δυνάμεις ή έχει ήδη εξασφαλιστεί βοήθεια μέσω διμερών συμφωνιών ή του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας, μπορεί να μην απαιτείται πρόσθετη συνδρομή από την άλλη πλευρά. Ο αρχιπύραρχος αναφέρει ακόμη ότι αρμόδια στελέχη και υπηρεσίες από τις δύο πλευρές συμμετέχουν σε επιτροπές όπου συζητούνται θέματα διαχείρισης κρίσεων, πολιτικής προστασίας και πυρκαγιών. Οι επαφές αυτές, όπως λέει, πραγματοποιούνται αρκετές φορές τον χρόνο. «Εάν χρειαστούν βοήθεια, είμαστε στη διάθεσή τους. Πάντα μας ρωτούν αν χρειαζόμαστε βοήθεια εμείς. Άρα υπάρχει αυτή η διαβούλευση», σημειώνει. Η μετάβαση, όμως, σε πιο προχωρημένες μορφές συνεργασίας, όπως κοινές δράσεις ή εκπαίδευση, απαιτεί πολιτική απόφαση. «Το να προχωρήσει σε μεγαλύτερο επίπεδο αυτό αφορά πολιτικές αποφάσεις», αναφέρει. Μια νέα δυνατότητα δημιουργεί η σχεδιαζόμενη λειτουργία στην Κύπρο ευρωπαϊκού περιφερειακού κόμβου για δασικές πυρκαγιές και άλλες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Ο σχεδιασμός προβλέπει ότι η Κύπρος θα λειτουργεί και ως κέντρο εκπαίδευσης και ασκήσεων για την ευρύτερη περιοχή. Ο κ. Λογγίνος αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο η δομή να μπορούσε στο μέλλον να αξιοποιηθεί και για εκπαίδευση Τουρκοκυπρίων, ξεκαθαρίζοντας ότι κάτι τέτοιο προϋποθέτει πολιτική απόφαση. Παρόμοια είναι και η προσέγγιση της διπλωματικής πηγής, η οποία δεν βλέπει εκ πρώτης όψεως λόγο να αποκλειστεί μια τέτοια δυνατότητα, εφόσον ο κόμβος καταστεί επιχειρησιακός. Το θέμα, πάντως, δεν έχει ακόμη τεθεί επίσημα σε επίπεδο συνομιλιών.
