Ώρα να σκεφτούμε... έξω από το κουτί - Βιώσιμη κινητικότητα: Έργα εκατ., αλλά η αλλαγή στους δρόμους προχωρεί με ρυθμούς χελώνας

Ενεργότερο και ουσιαστικό ρόλο στον σχεδιασμό και την υλοποίηση των έργων βιώσιμης κινητικότητας διεκδικεί η Τοπική Αυτοδιοίκηση. Οι δήμαρχοι ζητούν ενιαίο πολεοδομικό και συγκοινωνιακό σχεδιασμό, ο οποίος να ενσωματωθεί στα Τοπικά Σχέδια και να αποκτήσει θεσμική κατοχύρωση. Μια τέτοια εξέλιξη θα οδηγούσε στην εφαρμογή των σχεδιασμών για τη βιώσιμη κινητικότητα των πόλεων, ώστε η υλοποίηση των έργων να μην εξαρτάται από τους εκάστοτε υπουργούς, δημόσιους λειτουργούς, δημοτικές αρχές ή τις πιέσεις που ασκούνται από οργανωμένα σύνολα και πολίτες.

Το ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο η εξαγγελία νέων έργων, αλλά η διαμόρφωση μιας συνεκτικής πολιτικής που θα εφαρμόζεται με συνέπεια και συνέχεια. Και αυτό γιατί, παρά τα σημαντικά έργα που έχουν υλοποιηθεί τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μέσα από τα συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα της ΕΕ, η μετάβαση σε ένα διαφορετικό μοντέλο μετακινήσεων εξακολουθεί να προχωρεί με ρυθμούς χελώνας.

Στο πλαίσιο του 8ου Συνεδρίου Βιώσιμης Κινητικότητας που πραγματοποιήθηκε στη Λευκωσία, οι δήμαρχοι ανέδειξαν την έλλειψη συντονισμού μεταξύ κεντρικού κράτους και τοπικών αρχών, τις καθυστερήσεις στην υλοποίηση έργων και τις αποσπασματικές πολιτικές που διαιωνίζουν το κυκλοφοριακό πρόβλημα.

Όχι άλλο... κάρβουνο

Ο δήμαρχος Λευκωσίας, Χαράλαμπος Προύντζος, ζήτησε να περάσει στις πόλεις η ευθύνη εκτέλεσης πολεοδομικών έργων και διαχείρισης των σχετικών συμβάσεων, ενώ ο δήμαρχος Στροβόλου, Σταύρος Σταυρινίδης, υπογράμμισε ότι οι θέσεις των τοπικών αρχών πρέπει να έχουν ουσιαστική βαρύτητα στις αποφάσεις του κράτους. Ο τελευταίος περιέγραψε την κυκλοφοριακή επιβάρυνση που δέχεται ο Στρόβολος, αναφέροντας ότι το 55% των διαμπερών διακινήσεων της Λευκωσίας διέρχεται από τον δήμο, ασκώντας τεράστιες πιέσεις στο οδικό δίκτυο. Όπως επισήμανε, η διαχείριση αυτής της κατάστασης δεν μπορεί να συνεχίσει να βασίζεται στο ΙΧ, ενώ η έλλειψη συντονισμού και οι αποσπασματικές πολιτικές έχουν μετατρέψει το κυκλοφοριακό σε κοινωνικό πρόβλημα, που επηρεάζει την καθημερινότητα και την ψυχολογία των πολιτών. Ακόμη πιο αιχμηρός στην αποτίμηση της υφιστάμενης κατάστασης ήταν ο Προύντζος, ο οποίος, αναφερόμενος στην κυριαρχία του ΙΧ, προχώρησε στην παραδοχή ότι «όλοι συλλογικά αποτύχαμε». Παράλληλα, προειδοποίησε ότι η συνεχιζόμενη εξάρτηση από το αυτοκίνητο δεν αποτελεί απλώς ένα κυκλοφοριακό πρόβλημα, αλλά έχει ευρύτερες συνέπειες για την υγεία και την ποιότητα ζωής των πολιτών, επηρεάζοντας ταυτόχρονα και το οικονομικό μοντέλο της χώρας.

Από την πλευρά του, ο δήμαρχος Αμαθούντας, Χριστόδουλος Ξυδιάς, επέκρινε την απουσία συντονισμού μεταξύ των αρμόδιων υπουργείων, τονίζοντας ότι οι πολιτικές βιώσιμης κινητικότητας δεν μπορούν να εφαρμοστούν εάν δεν ενσωματωθούν στον πολεοδομικό σχεδιασμό. Ενδεικτικά των στρεβλώσεων που δημιουργεί το υφιστάμενο μοντέλο ανάπτυξης, ανέφερε ότι στον δήμο του ένας στους τέσσερις πολίτες δεν μπορεί να προσεγγίσει καμία δημόσια υπηρεσία με τα πόδια.

Την ανάγκη θεσμικής θωράκισης των σχεδιασμών ανέδειξε και ο δήμαρχος Λεμεσού, Γιάννης Αρμεύτης, επισημαίνοντας ότι η ένταξη των έργων στα Τοπικά Σχέδια θα διασφαλίσει τη συνέχιση της υλοποίησής τους, ανεξαρτήτως της σύνθεσης των δημοτικών συμβουλίων και των πιέσεων που ασκούνται από τους πολίτες κάθε φορά που προωθείται μια σημαντική παρέμβαση για τη βιώσιμη κινητικότητα.

Η αλλαγή παραμένει αργή

Η κριτική για τις καθυστερήσεις δεν αναιρεί, πάντως, το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια έχουν υλοποιηθεί σημαντικές παρεμβάσεις για τη βελτίωση των υποδομών και της προσβασιμότητας. Ιδιαίτερα καθοριστική υπήρξε η συμβολή των συγχρηματοδοτούμενων ευρωπαϊκών προγραμμάτων, μέσω των οποίων προωθήθηκαν έργα που διαφορετικά θα ήταν δυσκολότερο να υλοποιηθούν.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε ο Χάρης Χριστοδούλου, συντονιστής Συγχρηματοδοτούμενων Έργων Πολιτικής Συνοχής και Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας του Τμήματος Δημοσίων Έργων, οι επενδύσεις που συνδέονται με τα σχετικά προγράμματα ξεπερνούν τα €800 εκατ. Πρόκειται για παρεμβάσεις που αφορούν, μεταξύ άλλων, την ολοκλήρωση του οδικού δικτύου, την προσβασιμότητα και τη δημιουργία υποδομών για εναλλακτικές μορφές μετακίνησης, όπως ποδηλατόδρομοι και πεζοδρόμια.

Αυξάνονται οι διακινήσεις με λεωφορείο, αλλά... 

Πρόοδος καταγράφεται και στις δημόσιες συγκοινωνίες, όπως προκύπτει από τα στοιχεία που παρουσίασε ο Ανδρέας Νικηφόρου, προϊστάμενος του Τομέα Δημόσιων Επιβατικών Μεταφορών του Τμήματος Οδικών Μεταφορών. Η επιβατική κίνηση στα λεωφορεία αυξήθηκε από 17,1 εκατ. το 2022 σε 28,8 εκατ. το 2025, καταγράφοντας άνοδο 69% μέσα σε τρία χρόνια. Η ανοδική πορεία συνεχίζεται και το 2026, με αύξηση περίπου 11% μέχρι τις 20 Σεπτεμβρίου σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του προηγούμενου έτους. Σήμερα πραγματοποιούνται κατά μέσο όρο 5.274 δρομολόγια ημερησίως, ενώ στη βασική υπηρεσία λειτουργούν περίπου 760 λεωφορεία, εκ των οποίων τα 40 ηλεκτρικά.

Παράλληλα, προωθούνται ψηφιακές υπηρεσίες - ευφυή συστήματα μεταφορών- για την καλύτερη εξυπηρέτηση των επιβατών, όπως η δυνατότητα παρακολούθησης των λεωφορείων σε πραγματικό χρόνο και η επέκταση των ηλεκτρονικών τρόπων πληρωμής. Έργα που προωθούνται εδώ και χρόνια, όπως και οι νέες στάσεις των λεωφορείων που συνδέονται με τα ευφυή συστήματα, αλλά που ακόμα βρίσκονται υπό κατασκευή...  

Τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον για τις δημόσιες συγκοινωνίες και ότι οι επενδύσεις αποδίδουν αποτελέσματα. Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι κατά πόσον η αύξηση των επιβατών μεταφράζεται και σε ουσιαστική μείωση της χρήσης του ΙΧ. Αυτό ακριβώς το ζήτημα ανέδειξε ο δήμαρχος Λεμεσού, Γιάννης Αρμεύτης, ο οποίος έκανε λόγο για εξάρτηση από το αυτοκίνητο της τάξης του 92%, επισημαίνοντας ότι ακόμη και η αύξηση της επιβατικής κίνησης στα λεωφορεία δεν έχει συνοδευτεί από αντίστοιχη αποσυμφόρηση του οδικού δικτύου.

Αντίθετα, όπως παρατήρησε, παράλληλα με την αύξηση των επιβατών των δημόσιων συγκοινωνιών αυξήθηκε και η τροχαία κίνηση, γεγονός που καταδεικνύει ότι οι μέχρι σήμερα παρεμβάσεις δεν έχουν επιφέρει την αναγκαία αλλαγή στο μοντέλο μετακινήσεων. Αυτό συνδέεται και με την αύξηση του πληθυσμού της χώρας.

Αντί υποδομές... απαγορεύσεις

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ενδεικτική ήταν και η αναφορά του δημάρχου Κουρίου, Παντελή Γεωργίου, στην ανάγκη δημιουργίας των απαραίτητων υποδομών ακόμη και για τη χρήση των ηλεκτρικών σκούτερ, τα οποία θα μπορούσαν να συμβάλουν στη μείωση των μετακινήσεων με ιδιωτικά οχήματα.

Η παρέμβασή του ανέδειξε μια χαρακτηριστική αντίφαση στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται η βιώσιμη κινητικότητα στην Κύπρο: την ώρα που αναζητούνται λύσεις για τον περιορισμό της κυκλοφορίας των αυτοκινήτων, διατυπώνονται εισηγήσεις για απαγόρευση της κυκλοφορίας των ηλεκτρικών σκούτερ στους δρόμους.

Αντί, δηλαδή, να δημιουργούνται οι κατάλληλες και ασφαλείς υποδομές που θα επιτρέψουν την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών μικροκινητικότητας, η συζήτηση στρέφεται στον περιορισμό ή ακόμη και στον αποκλεισμό τους.

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τα ηλεκτρικά σκούτερ, αλλά συνολικά την προσέγγιση που ακολουθείται στη διαχείριση των μετακινήσεων. Χωρίς ολοκληρωμένα δίκτυα ποδηλατοδρόμων - κάτι που προωθείται, όπως λέχθηκε στο συνέδριο σε Λευκωσία, Λεμεσό και Λάρνακα - ασφαλή πεζοδρόμια, αξιόπιστες δημόσιες συγκοινωνίες και ουσιαστική διασύνδεση των διαφορετικών μέσων μεταφοράς, το ΙΧ εξακολουθεί να αποτελεί για μεγάλο μέρος των πολιτών τη μοναδική πρακτική επιλογή.

Έντονη αντίδραση Αρμεύτη για τραμ

Η συζήτηση για το μέλλον των μετακινήσεων δεν περιορίστηκε, πάντως, στις υφιστάμενες υποδομές. Ιδιαίτερα έντονη ήταν η αντίδραση του δημάρχου Λεμεσού, Γιάννη Αρμεύτη, σε αναφορά περί «ευσεβών πόθων», κατά τη συζήτηση για την προοπτική ανάπτυξης εναλλακτικών μέσων μεταφοράς, όπως το τραμ. Ο κ. Αρμεύτης απέρριψε κατηγορηματικά την αντίληψη ότι τέτοιοι σχεδιασμοί αποτελούν ουτοπία, διερωτώμενος πώς είναι δυνατόν να γίνεται λόγος για βιώσιμες πόλεις χωρίς να εξετάζονται διαφορετικές επιλογές μετακίνησης. «Δεν μπορείς να πεις με μια μονοκονδυλιά 'ευσεβείς πόθοι'», ανέφερε σε έντονο ύφος, προσθέτοντας: «Δεν δέχομαι απόψεις ότι είναι ουτοπικό. Δεν μπορούμε να σκεφθούμε έξω από το κουτί;», διερωτήθηκε, καλώντας την πολιτεία να αποκτήσει μακροπρόθεσμο όραμα για τη μεταμόρφωση των κυπριακών πόλεων. Παράλληλα, έθεσε το ερώτημα πώς οραματίζεται η Κύπρος τα αστικά της κέντρα σε βάθος εικοσαετίας, επισημαίνοντας ότι ο χρόνος περνά, τα έργα καθυστερούν να ωριμάσουν και οι πολίτες εξακολουθούν να ταλαιπωρούνται χωρίς να έχουν στη διάθεσή τους ουσιαστικές εναλλακτικές λύσεις.

Στο σχόλιο Αρμεύτη παρενέβη και ο συντονιστής του πάνελ, δημοτικός μηχανικός του Δήμου Στροβόλου, Νάσος Κολυβάς, επισημαίνοντας με νόημα ότι ήδη από το 2011 το τραμ είχε αξιολογηθεί ως σκόπιμη και βιώσιμη επιλογή για τη Λευκωσία, ωστόσο 15 χρόνια μετά δεν υπάρχει στον ορίζοντα.

Η επόμενη μέρα

Η εικόνα που αναδείχθηκε στο συνέδριο δεν είναι, συνεπώς, μια εικόνα πλήρους αδράνειας. Έργα έχουν γίνει, σημαντικά κονδύλια έχουν αξιοποιηθεί και η χρήση των δημόσιων συγκοινωνιών παρουσιάζει αισθητή αύξηση. Οι παρεμβάσεις αυτές αποτελούν μια βάση, πάνω στην οποία μπορεί να οικοδομηθεί ένα διαφορετικό μοντέλο μετακινήσεων.

Εκείνο που εξακολουθεί να απουσιάζει, ωστόσο, είναι η ταχύτητα και η συνοχή στην εφαρμογή των πολιτικών. Η υλοποίηση έργων σε επιμέρους περιοχές δεν αρκεί όταν δεν συνοδεύεται από έναν συνολικό σχεδιασμό που θα συνδέει τις υποδομές, θα διασφαλίζει τη συνέχεια των παρεμβάσεων και θα προσφέρει στους πολίτες πραγματικές εναλλακτικές επιλογές απέναντι στο ΙΧ.

Το ζητούμενο, τελικά, δεν είναι να μηδενιστεί η πρόοδος που έχει συντελεστεί, αλλά να επιταχυνθεί. Το ζούμε, άλλωστε, καθημερινά στο πετσί μας... Παρά τα έργα και τις επενδύσεις, η κίνηση στους δρόμους και τα εμπόδια για τους πεζούς, τους ποδηλάτες και τα ΑμΕΑ εξακολουθούν να υπενθυμίζουν ότι η βιώσιμη κινητικότητα στην Κύπρο έχει ακόμη πολύ δρόμο να διανύσει.