Συνεχίστε, συνεχίστε: Καμία νίκη στην Κύπρο

Του Γιουσούφ Κανλί (Yusuf Kanlı)

Μια συνάντηση υψηλού επιπέδου μεταξύ της ΕΕ και της Τουρκίας αναμένεται να πραγματοποιηθεί πριν από το τέλος Οκτωβρίου, ενώ η Μαρία Άνχελα Ολγκίν, προσωπική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, πρόκειται να επιστρέψει στην Κύπρο την τελευταία εβδομάδα του μήνα. Οι επαφές αυτές θα μπορούσαν να ανοίξουν ένα νέο παράθυρο ευκαιρίας πριν από την αποχώρηση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, από το αξίωμά του στο τέλος του έτους. Ωστόσο, οι ηγέτες δεν έχουν ακόμη συμφωνήσει ούτε στα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης ούτε στη μεθοδολογία διεξαγωγής των διαπραγματεύσεων.

Στο θεατρικό έργο «Yasaklar» («Απαγορεύσεις») της ομάδας Devekuşu Kabare, ο Μετίν Ακπινάρ είχε πει μια ατάκα που μοιάζει σχεδόν κομμένη και ραμμένη για να περιγράψει τη σημερινή κατάσταση στο Κυπριακό: «Συνεχίστε, συνεχίστε: Καμία νίκη στην Κύπρο». Κάποτε αγαπούσαμε τον Ζεκί Αλασιά τόσο για το καλλιτεχνικό του ανάστημα όσο και για τις κυπριακές ρίζες της οικογένειάς του. Ο Ακπινάρ ήταν ο εξίσου αγαπητός παρτενέρ του στη σκηνή. Η διπλωματία εξακολουθεί να προτρέπει τους πάντες να «συνεχίσουν». Ανακοινώνονται επαφές, επισκέψεις και νέες συναντήσεις. Επειδή, όμως, οι πλευρές αδυνατούν να συμφωνήσουν σε κρίσιμα ζητήματα, το αποτέλεσμα είναι για ακόμη μία φορά «καμία νίκη».

Πυκνό διπλωματικό πρόγραμμα, αβέβαια αποτελέσματα

Το διπλωματικό ημερολόγιο για το Κυπριακό γεμίζει τις επόμενες εβδομάδες. Η Ολγκίν αναμένεται να επιστρέψει στο νησί την τελευταία εβδομάδα του Οκτωβρίου. Ο Ελληνοκύπριος ηγέτης Νίκος Χριστοδουλίδης έχει ανακοινώσει ότι πριν από το τέλος του μήνα θα πραγματοποιηθεί συνάντηση υψηλού επιπέδου μεταξύ της ΕΕ και της Τουρκίας, με την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό και τις σχέσεις ΕΕ–Τουρκίας στην ημερήσια διάταξη. Η επίσκεψη της Ολγκίν θα μπορούσε να αποτελέσει μία από τις τελευταίες σοβαρές πρωτοβουλίες πριν από την ολοκλήρωση της θητείας του Γκουτέρες, στις 31 Δεκεμβρίου.

Ωστόσο, η διπλωματική κινητικότητα δεν έχει οδηγήσει τις δύο πλευρές πίσω στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Οι ηγέτες δεν έχουν συμφωνήσει σε όλα τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, ενώ η μορφή των μελλοντικών συνομιλιών παραμένει ασαφής. Μια κοινή κοινωνική συνάντηση που προγραμματίζεται στην Πύλα θα μπορούσε να βοηθήσει τους ηγέτες να γνωριστούν καλύτερα και να οικοδομήσουν εμπιστοσύνη. Ωστόσο, η συνάντηση αυτή δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί και, ακόμη κι αν γίνει, δεν θα συνιστά από μόνη της πολιτική πρόοδο.

Σε μήνυμα που απέστειλε την Παρασκευή στο πρακτορείο ANKA, η Ολγκίν απέδωσε ξεκάθαρα την ευθύνη στους ηγέτες: «Η απόφαση για επανέναρξη των διαπραγματεύσεων εναπόκειται στους ηγέτες». Επαναβεβαιώνοντας τη δέσμευση των Ηνωμένων Εθνών να διευκολύνουν τη διαδικασία και να στηρίξουν τις προσπάθειές τους, τους κάλεσε να συνεργαστούν και να διερευνήσουν πώς θα μπορούσαν να ζήσουν μαζί στη βάση της πολιτικής ισότητας.

Άλλο ο καφές και άλλο η πολιτική ισότητα

Θα ήταν ασφαλώς θετικό για τους ηγέτες να συμμετάσχουν από κοινού σε κοινωνικές εκδηλώσεις στην Πύλα και, ίσως, όπως είχαν κάνει κάποτε οι πρώην ηγέτες Αναστασιάδης και Ακιντζί, να συναντηθούν για έναν καφέ και μια συζήτηση. Η αλληλογνωριμία και η οικοδόμηση εμπιστοσύνης αποτελούν ανάγκες όχι μόνο των δύο κοινοτήτων, αλλά και των ίδιων των ηγετών τους. Ωστόσο, τέτοιες επαφές δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την επίλυση των θεμελιωδών διαφωνιών του Κυπριακού. Μια συνάντηση για καφέ μπορεί να καλλιεργήσει την εμπιστοσύνη, αλλά δεν μπορεί να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα λαμβάνονται οι αποφάσεις σε μια κοινή διοίκηση.

Για τους Τουρκοκύπριους, η πολιτική ισότητα δεν είναι ένα ζήτημα που μπορεί να εξεταστεί στο τέλος των διαπραγματεύσεων ή να αποτελέσει αντικείμενο ανταλλαγής με αλλαγές στις ρυθμίσεις ασφάλειας. Πρέπει να αποτελεί κατευθυντήρια αρχή από την αρχή και να διασφαλίζει την αποτελεσματική συμμετοχή σε μια κοινή διοίκηση. Αυτό περιλαμβάνει την εκ περιτροπής προεδρία και τη θετική ψήφο των Τουρκοκυπρίων στη λήψη αποφάσεων.

Οι Τουρκοκύπριοι θεωρούν αυτές τις ρυθμίσεις αναγκαίες δικλίδες ασφαλείας, ώστε να μην καταστούν ανίσχυροι απέναντι στη βούληση της πλειοψηφίας σε μια μελλοντική κοινή διοίκηση. Από την άλλη πλευρά, η έμφαση που δίνουν οι Ελληνοκύπριοι στην αλλαγή του συστήματος εγγυήσεων και των ρυθμίσεων ασφάλειας ενισχύει την ανησυχία ότι η πολιτική ισότητα θα μπορούσε να εξαρτηθεί από παραχωρήσεις σε αυτούς τους τομείς.

Μια τέτοια ανταλλαγή είναι απαράδεκτη για τους Τουρκοκύπριους. Η πολιτική ισότητα στη διακυβέρνηση δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης με αντάλλαγμα αλλαγές στο πλαίσιο ασφάλειας. Η αναβολή της ικανοποίησης των απαιτήσεων της μιας πλευράς για ισότητα, με ταυτόχρονη προτεραιοποίηση των προσδοκιών της άλλης πλευράς για την ασφάλεια, θα δημιουργούσε μια νέα ανισορροπία.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ο Ερχιουρμάν επιθυμεί να συμφωνηθεί η μεθοδολογία διεξαγωγής των συνομιλιών πριν από την έναρξη των διαπραγματεύσεων. Ο Χριστοδουλίδης υποστηρίζει ότι οι συνομιλίες πρέπει να επαναρχίσουν από το σημείο όπου διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά το 2017, στο πλαίσιο μιας δικοινοτικής, διζωνικής ομοσπονδίας. Ο Ερχιουρμάν, παρότι δηλώνει ανοικτός σε μια ομοσπονδιακή διαδικασία, θέλει να αποσαφηνιστούν εξαρχής η πολιτική ισότητα και η μεθοδολογία των διαπραγματεύσεων. Η διαφωνία δεν αφορά μόνο το μοντέλο λύσης, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θα διασφαλιστούν οι θεμελιώδεις ανησυχίες κάθε πλευράς καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας.

Η πρόσφατη διάκριση που έκανε η Ολγκίν μεταξύ «μεθοδολογίας» και «ουσίας» έχει σημασία σε αυτό το σημείο: «Η μεθοδολογία καθορίζει πώς θα γίνει η διαπραγμάτευση της ημερήσιας διάταξης· η ουσία καθορίζει τι θα αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης». Η συμφωνία επί της μεθοδολογίας δεν απαιτεί από καμία πλευρά να εγκαταλείψει το όραμά της για τη λύση. Η αποσαφήνιση της αρχής ότι «τίποτα δεν έχει συμφωνηθεί μέχρι να συμφωνηθούν όλα», της δυνατότητας πρόωρης εφαρμογής ορισμένων συμφωνιών, της εμπιστευτικότητας και του τρόπου ενημέρωσης της κοινής γνώμης θα μπορούσε να καταστήσει τη διαδικασία πιο προβλέψιμη.

Η μεθοδολογία πρέπει επίσης να διασφαλίζει ότι η πολιτική ισότητα γίνεται σεβαστή σε κάθε στάδιο των διαπραγματεύσεων. Το να λέγεται στους Τουρκοκύπριους ότι το ζήτημα της ισότητας θα εξεταστεί αργότερα δεν επιλύει τις ανησυχίες τους.

Έξι μέτρα έτοιμα, τα οδοφράγματα παραμένουν μπλοκαρισμένα

Ο Ερχιουρμάν δηλώνει ότι η τουρκοκυπριακή πλευρά είναι έτοιμη να προχωρήσει με έξι από τα επτά μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης που έχει προτείνει ο Γκουτέρες. Οι προτάσεις που έχουν συζητηθεί δημοσίως περιλαμβάνουν την αποναρκοθέτηση, την κοινή αντιμετώπιση καταστροφών, τη συνεργασία για την αντιμετώπιση της παράτυπης μετανάστευσης, τον αθλητισμό, ζητήματα ιθαγένειας που επηρεάζουν παιδιά από μικτούς γάμους και έναν μηχανισμό της κοινωνίας των πολιτών. Η διαφωνία εξακολουθεί να υφίσταται ως προς το πακέτο που προβλέπει νέα σημεία διέλευσης.

Η Ολγκίν έχει θέσει στις δύο πλευρές το ερώτημα γιατί δεν μπορούν να συμφωνήσουν σε πρακτικά ζητήματα, όπως ένα νέο σημείο διέλευσης, η αποναρκοθέτηση ή η αντιμετώπιση της πλαστικής ρύπανσης. Έχει επίσης θέσει ένα ευρύτερο ερώτημα: εάν οι πλευρές δεν μπορούν να καταλήξουν σε συμφωνία για ζητήματα που θα μπορούσαν να ωφελήσουν και τις δύο κοινότητες, πώς θα οικοδομήσουν ένα πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο ικανό να υπερβεί δεκαετίες διαίρεσης;

Η τουρκοκυπριακή πλευρά ζητεί ένα ευρύτερο πακέτο, το οποίο να περιλαμβάνει επίσης τα Ακιντζιλάρ/Λουρουτζίνα και Έρενκιοϊ/Κόκκινα. Οι πλευρές εξακολουθούν να διαφωνούν ως προς το ποια σημεία πρέπει να περιληφθούν, πώς θα συνδέονται μεταξύ τους οι διελεύσεις και κατά πόσο πρέπει να ανοίξουν ταυτόχρονα. Ο Ερχιουρμάν δηλώνει ότι οι προτάσεις δεν έχουν απορριφθεί συλλήβδην, αλλά δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτές με τη σημερινή τους μορφή.

Ένας τρόπος εξόδου από το αδιέξοδο θα μπορούσε να είναι να εξετάσουν τα Ηνωμένα Έθνη μικρότερα βήματα μέσω των δικοινοτικών τεχνικών επιτροπών. Τα βήματα αυτά δεν θα υποκαθιστούσαν τις συνολικές διαπραγματεύσεις, αλλά θα μπορούσαν να καταδείξουν τα πρακτικά οφέλη της συνεργασίας.

Νέες επαφές, παλιές διαφωνίες

Η συνάντηση ΕΕ–Τουρκίας που ανακοίνωσε ο Χριστοδουλίδης θα μπορούσε να προσδώσει νέα διπλωματική βαρύτητα στη διαδικασία για το Κυπριακό. Ενέχει, όμως, και τον κίνδυνο να μετατραπεί το Κυπριακό σε μέρος ενός ευρύτερου παζαριού μεταξύ Βρυξελλών και Άγκυρας. Η διατήρηση της ατζέντας ΕΕ–Τουρκίας ξεχωριστά από τις διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο πλευρών στο νησί θα είναι σημαντική, εάν η συνάντηση πρόκειται να στηρίξει τις προσπάθειες υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών.

Οι 19 προτάσεις που παρουσίασε ο Χριστοδουλίδης πριν από τις συναντήσεις στη Νέα Υόρκη έχουν προσθέσει ακόμη μία διάσταση στη διαδικασία. Δεν έχουν δημοσιοποιηθεί πλήρως, αν και τα Βαρώσια έχουν βρεθεί στο επίκεντρο της συζήτησης. Ο Ερχιουρμάν υποστηρίζει ότι προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στην επίτευξη προόδου επί των επτά μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης του Γκουτέρες. Η επιδείνωση του κλίματος στο νησί μετά τις επαφές στη Νέα Υόρκη και οι αμοιβαίες κατηγορίες των δύο πλευρών για την έλλειψη προόδου δείχνουν ότι οι νέες προτάσεις, από μόνες τους, δεν οικοδομούν εμπιστοσύνη.

Η Ολγκίν έχει δηλώσει ότι η καταγραφή των συγκλίσεων που επιτεύχθηκαν σε προηγούμενες διαπραγματεύσεις, την οποία έχουν ετοιμάσει τα Ηνωμένα Έθνη, θα παρουσιαστεί όταν αρχίσουν οι επίσημες συνομιλίες. Προειδοποίησε ότι η πρόωρη κυκλοφορία του εγγράφου θα μπορούσε να προκαλέσει περαιτέρω αντιπαραθέσεις και πισωγυρίσματα. Οι πλευρές, είπε, γνωρίζουν τι συζητήθηκε στις προηγούμενες διαπραγματεύσεις και έχουν στη διάθεσή τους τα σχετικά έγγραφα.

Η διαφωνία αφορά τη σειρά των βημάτων. Ο Χριστοδουλίδης παρουσιάζει τις προτάσεις του ως έναν τρόπο έναρξης ουσιαστικών διαπραγματεύσεων. Ο Ερχιουρμάν θεωρεί την πρόοδο στα υφιστάμενα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης ως δοκιμασία της σοβαρότητας των προθέσεων των δύο πλευρών. Για τους Τουρκοκύπριους, η σειρά των βημάτων πρέπει να αποτρέπει τη σύνδεση της πολιτικής ισότητας με παραχωρήσεις σε άλλα ζητήματα.

Τι ακολουθεί μετά το «συνεχίστε»

Η επίσκεψη της Ολγκίν και η προγραμματισμένη συνάντηση ΕΕ–Τουρκίας θα μπορούσαν να δημιουργήσουν μια νέα ευκαιρία πριν από τη λήξη της θητείας του Γκουτέρες. Για να αποφέρει αποτελέσματα αυτή η ευκαιρία, οι ηγέτες πρέπει να προχωρήσουν πέρα από τις γενικές εκφράσεις καλής θέλησης. Χρειάζεται να λάβουν αποφάσεις για τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, να βρουν μια εφαρμόσιμη φόρμουλα για τα σημεία διέλευσης και να συμφωνήσουν σε έναν οδικό χάρτη που θα αντιμετωπίζει την πολιτική ισότητα ως θεμελιώδη αρχή των διαπραγματεύσεων.

Η κοινή συμμετοχή σε κοινωνικές εκδηλώσεις ή μια μελλοντική συνάντηση για καφέ και συζήτηση θα μπορούσαν να συμβάλουν στη δημιουργία ενός πιο ήρεμου κλίματος. Αυτές οι συναντήσεις δεν έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί και, ακόμη κι αν γίνουν, δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τις πολιτικές αποφάσεις. Σήμερα υπάρχει περισσότερη διπλωματική δραστηριότητα στην Κύπρο, αλλά ακόμη καμία πραγματική κινητικότητα. Εάν αυτή η γνώριμη προτροπή να «συνεχίσουν» δεν ακολουθηθεί από μια ουσιαστική συμφωνία, τότε η καταληκτική ατάκα θα αποδειχθεί για ακόμη μία φορά αληθινή: «Καμία νίκη στην Κύπρο!»