Η μισθοδοσία των εφημεριακών ιερέων στην Κύπρο είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς μια ιστορική συμφωνία μπορεί να μετατραπεί σε μόνιμο θεσμικό παράλογο. Μια συμφωνία που συνάφθηκε το 1971, σε μια εποχή όπου ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ήταν ταυτόχρονα και Πρόεδρος, συνεχίζει να δεσμεύει το κράτος μισό αιώνα αργότερα, όχι επειδή είναι δίκαιη, αλλά επειδή κανείς δεν τολμά να πει το αυτονόητο: ότι η συμφωνία αυτή είναι τόσο ετεροβαρής, που σήμερα μοιάζει σχεδόν προσβλητική για την έννοια του κράτους δικαίου.
Το 1971, ο Μακάριος εισηγήθηκε την κρατική μισθοδοσία των αγροτικών κληρικών. Η Εκκλησία αντιμετώπιζε οικονομικές δυσκολίες και οι αγροτικές ενορίες δεν μπορούσαν να στηρίξουν τους ιερείς τους. Ως «αντιστάθμισμα», η Εκκλησία παραχώρησε στο κράτος περίπου 15.564 δεκάρια γης. Μια εφάπαξ παραχώρηση, έναντι μιας μόνιμης υποχρέωσης (περίπου 8,5 εκατομμύρια ετησίως τα τελευταία χρόνια). Από τότε, το κράτος πληρώνει κάθε χρόνο εκατομμύρια ευρώ για μισθούς λειτουργών που δεν υπάγονται σε κανέναν κρατικό έλεγχο, δεν αξιολογούνται από δημόσιο φορέα και δεν λογοδοτούν σε καμία κρατική δομή!
Η συμφωνία δεν προέβλεπε μηχανισμό αναθεώρησης. Δεν προέβλεπε καν τη στοιχειώδη λογική σύνδεση της κρατικής χορηγίας με την οικονομική κατάσταση της Εκκλησίας. Σήμερα, η Εκκλησία της Κύπρου είναι ένας οικονομικός γίγαντας. Διαθέτει τεράστια ακίνητα, γεωργική γη, εμπορικά υποστατικά και συμμετοχές σε εταιρείες, τράπεζες και τουριστικές επενδύσεις. Η ιστορική της αυτονομία τής επέτρεψε να λειτουργεί ως οικονομικός φορέας με δική της στρατηγική, αξιοποιώντας γη σε περιοχές υψηλής αξίας και αναπτύσσοντας κερδοφόρες επιχειρηματικές δραστηριότητες που θα τις ζήλευε ακόμα και ο CEO της Apple Inc. Μπορεί η οικονομική θύελλα του 2013 να κόστισε στην Εκκλησία περίπου 100 εκατομμύρια, όμως τα οικονομικά της δεν κλονίστηκαν ούτε για μια στιγμή. Ένα κύμα, όσο μεγάλο κι αν είναι, δεν ταρακουνάει ένα υπερωκεάνιο. Ενδεικτικό των επιχειρήσεων της Εκκλησίας είναι η τρέχουσα αξιοποίηση τμήματος των «Ελαιώνων» στη Γρίβα Διγενή, Λευκωσία, η οποία υπόσχεται δεκάδες, αν όχι εκατοντάδες, εκατομμύρια κέρδη, την ώρα που η Εκκλησία αδιαφορεί πλήρως για το ότι καταστρέφει τον σημαντικότερο πνεύμονα της πρωτεύουσας. Το πράσινο σήμερα στη Γρίβα Διγενή θα μπορούσε να γίνει το Hyde Park της Λευκωσίας, το καμάρι της Κύπρου. Είναι όμως ηλίου φαεινότερον ότι η μεγιστοποίηση του κέρδους παραμένει η ύψιστη προτεραιότητα της Εκκλησίας και όχι οι ευχαριστίες προς τον Ύψιστο. Παρόλο, λοιπόν, που η Εκκλησία εξελίχθηκε σε έναν από τους ισχυρότερους οικονομικούς οργανισμούς του τόπου, η κρατική επιχορήγηση συνέχισε να ρέει απρόσκοπτα. Ακόμη κι αν δεχτούμε ότι η παραχωρηθείσα γη είχε μεγάλη αξία, η χορηγία είναι επαναλαμβανόμενη δαπάνη: το κράτος πληρώνει κάθε χρόνο 8–9 εκατ. ευρώ. Στην παγκόσμια οικονομική ιστορία δεν υπάρχει καμία άλλη διευθέτηση όπου μια εφάπαξ μεταβίβαση περιουσίας εξασφαλίζει στο διηνεκές (!) μια ετήσια απόδοση ή επιχορήγηση. Όντως, είναι ένα οικονομικό παράδοξο χωρίς ιστορικό προηγούμενο, που αξίζει να συμπεριληφθεί στο Βιβλίο Γκίνες.
Το 2019, αντί να γίνει μια σοβαρή αναδιαπραγμάτευση, η Βουλή απλώς τυποποίησε το υφιστάμενο καθεστώς. Καθόρισε τον αριθμό των δικαιούχων ιερέων και τον τρόπο καταβολής της χορηγίας. Δηλαδή, αντί να διορθωθεί η ανισορροπία, μονιμοποιήθηκε! Η Πολιτεία επέλεξε να κλείσει τα μάτια μπροστά σε μια συμφωνία που έχει πάψει προ πολλού να ανταποκρίνεται στις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της χώρας. Ο φόβος σύγκρουσης των βουλευτών μας με μια οικονομικά ισχυρή και κοινωνικά επιδραστική Εκκλησία, σε συνδυασμό με την ανησυχία για πολιτικό κόστος σε μια κοινωνία όπου η Εκκλησία διατηρεί ακόμη σημαντική επιρροή, οδήγησε σε μια επιλογή συντήρησης αντί μεταρρύθμισης. Η ψήφιση του νόμου με ευρεία πλειοψηφία αντανακλούσε περισσότερο την ανάγκη αποφυγής πολιτικού ρίσκου παρά την προώθηση θεσμικής δικαιοσύνης. Κρίμα!
Σήμερα, το ζήτημα δεν είναι απλώς οικονομικό. Είναι θεσμικό. Η Κύπρος του 2026 δεν είναι η Κύπρος του 1971. Είναι μια κοινωνία πλουραλιστική, με πολλαπλές θρησκευτικές κοινότητες και με αυξανόμενο αριθμό πολιτών που αυτοπροσδιορίζονται ως άθεοι, αγνωστικιστές ή μη θρησκευόμενοι, που ίσως φθάνει το 30%. Η αποκλειστική χρηματοδότηση της Ορθόδοξης Εκκλησίας από το κράτος δημιουργεί εύλογα ερωτήματα περί ισότητας, ουδετερότητας, διαφάνειας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Mε άλλα λόγια, ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας επιβαρύνεται οικονομικά για μια θρησκευτική υπηρεσία που δεν χρησιμοποιεί ούτε επιθυμεί. Επιπλέον, αναφύονται δύο κρίσιμα ερωτήματα. Πρώτον, πώς δικαιολογείται η κρατική μισθοδοσία ενός σώματος λειτουργών που δεν υπάγεται σε κανέναν δημόσιο έλεγχο; Δεύτερον, πώς δικαιολογείται η συνέχιση μιας συμφωνίας που συνάφθηκε υπό εντελώς διαφορετικές συνθήκες, από έναν ηγέτη που ήταν ταυτόχρονα και ο επικεφαλής της Εκκλησίας;
Η απάντηση είναι απλή: δεν δικαιολογείται. Η συμφωνία του 1971 είναι ένα θεσμικό απολίθωμα που επιβιώνει όχι επειδή είναι δίκαιο, αλλά επειδή κανείς δεν θέλει να ανοίξει μέτωπο με την Εκκλησία. Η Πολιτεία οφείλει να επανεξετάσει το μοντέλο, όχι από αντικληρική διάθεση, αλλά από στοιχειώδη σεβασμό προς την ισονομία και τη διαφάνεια. Η πίστη είναι προσωπική υπόθεση. Η μισθοδοσία, όμως, είναι δημόσια πολιτική. Και η δημόσια πολιτική πρέπει να βασίζεται σε αρχές, όχι σε ιστορικές συμφωνίες που έχουν πάψει να εξυπηρετούν το δημόσιο συμφέρον.
Θα ήταν παντελώς γελοίος ο ισχυρισμός ότι η συζήτηση για τη μισθοδοσία των ιερέων είναι επίθεση εναντίον της Εκκλησίας. Αν θέλουμε ένα σύγχρονο κράτος, πρέπει να έχουμε το θάρρος να αναθεωρούμε ό,τι δεν λειτουργεί ή ό,τι είναι στρεβλό. Και η συμφωνία του 1971 δεν λειτουργεί πια, τουλάχιστον όχι για το κράτος.
*Οικονομολόγος, κοινωνικός επιστήμονας
