Σένγκεν σε μια διαιρεμένη Κύπρο

Ο Πρόεδρος της Κύπρου, Νίκος Χριστοδουλίδης, φέρνει ψηλά στην ατζέντα το ζήτημα της ένταξης της Κύπρου στο Σένγκεν. Επιδιώκει την έγκαιρη συζήτηση του θέματος στην ΕΕ στο Συμβούλιο τον Δεκέμβριο για να ασκήσει θεσμική πίεση για τη λήψη πολιτικής απόφασης.

Τον Κύπριο Πρόεδρο ενδιαφέρει ιδιαίτερα να εξασφαλίσει μια συγκεκριμένη αναφορά σε χρονοδιάγραμμα ένταξης στο Σένγκεν εντός της προεδρικής θητείας του. «Έχει ήδη ολοκληρωθεί όλη η τεχνική επεξεργασία και ευελπιστούμε εντός Δεκεμβρίου να συζητηθεί το θέμα στο αρμόδιο συμβούλιο, έτσι ώστε να ληφθούν και οι τελικές πολιτικές αποφάσεις», δήλωσε ο Κύπριος Πρόεδρος προσερχόμενος στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο την Πέμπτη (15/10).

Ο Χριστοδουλίδης φαίνεται να βλέπει τον κίνδυνο να χαθεί το μομέντουμ για την ένταξη στο Σένγκεν, μπροστά στις επιφυλάξεις Ευρωπαίων εταίρων για τα σημεία διέλευσης της Πράσινης Γραμμής. Θέλει να μπει το θέμα στο Συμβούλιο Εσωτερικών Υποθέσεων στις 3 Δεκεμβρίου, ώστε να μπορεί να πάρει «κάτι» πριν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Προσβλέπει, ενδεχομένως, στα περιθώρια πολιτικών ανταλλαγμάτων μεταξύ των ηγετών, στο παζάρι για τα δισεκατομμύρια ευρώ του νέου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.

Οι εκκρεμότητες της Πράσινης Γραμμής

Στην παρασκηνιακή διαβούλευση επί του κυπριακού φακέλου «Σένγκεν», δεν υπάρχει ακόμα συμφωνία για τη νομική φόρμουλα εφαρμογής του κώδικα Σένγκεν στην Πράσινη Γραμμή. Η προοπτική αναθεώρησης σχετικού άρθρου του Κανονισμού της Πράσινης Γραμμής αποτελεί ανεπιθύμητη εξέλιξη για την κυπριακή κυβέρνηση, καθώς θα μπορούσε να ανοίξει τη συζήτηση για πρόσθετες απαιτήσεις Ευρωπαίων εταίρων ως προς τη συνολική εφαρμογή του Κανονισμού. Επίσης, δεν υπάρχει ακόμα συμφωνία για την πρόσβαση σε δεδομένα Σένγκεν που ζητά η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου, για τους αντίστοιχους ελέγχους που διενεργεί σε δύο σημεία διέλευσης της Πράσινης Γραμμής, τα οποία βρίσκονται στο έδαφος των Βρετανικών Βάσεων.

Η ένταξη στο Σένγκεν μπήκε στην προμετωπίδα των επιδιώξεων του Χριστοδουλίδη από την αρχή της θητείας του. Η κυπριακή κυβέρνηση εξέφρασε ετοιμότητα για ένταξη στο Σένγκεν το 2019, επί Προεδρίας Αναστασιάδη, όταν ο Χριστοδουλίδης ήταν υπουργός Εξωτερικών, αλλά ο ίδιος έδωσε νέα ώθηση στη διαδικασία μετά το 2023. Μέχρι στιγμής δεν συνάντησε πρόδηλες αντιρρήσεις από τα πολιτικά κόμματα σε σχέση με επίμαχα ζητήματα, όπως το ενδεχόμενο μετατροπής της Πράσινης Γραμμής σε ντε φάκτο «σκληρό σύνορο». Αρκείται να υποστηρίζει ότι η Πράσινη Γραμμή δεν είναι σύνορο και ότι οι ρυθμίσεις για να γίνει εφικτή η ένταξη στο Σένγκεν θα ευθυγραμμίζονται με τη Συνθήκη Προσχώρησης.

Καθώς προχωρούσε η διαδικασία, ο Χριστοδουλίδης έθεσε κάπως βεβιασμένα το 2026 ως έτος ένταξης στο Σένγκεν. Τον Σεπτέμβριο, όμως, η προσπάθεια φάνηκε να χάνει μομέντουμ. Στις Βρυξέλλες έγινε γνωστό ότι το θέμα δεν περιλήφθηκε στην ημερήσια διάταξη του Συμβουλίου Εσωτερικών Υποθέσεων της 1ης Οκτωβρίου, παρά τη θετική τεχνοκρατική αξιολόγηση της Επιτροπής. Δεν δόθηκε εξήγηση, αλλά ακολούθως προέκυψαν πληροφορίες ότι δύο τουλάχιστον χώρες, η Ολλανδία και η Αυστρία, εκφράζουν επιφυλάξεις.

Επίτευγμα ενόψει επανεκλογής

Ο Χριστοδουλίδης έχει πυκνώσει τη δραστηριότητά του εντός Κύπρου και φαίνεται να προετοιμάζεται να μπει και τυπικά, τον Ιανουάριο του 2027, σε προεκλογική εκστρατεία για επανεκλογή το 2028. Η κοινή γνώμη στην Κύπρο παραμένει γενικά εξαιρετικά δύσπιστη ως προς την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης Χριστοδουλίδη. Μια αποτυχία ένταξης στο Σένγκεν ή παραπομπή της στις ελληνικές καλένδες θα αποτελούσε σοβαρό πλήγμα στον μόνο τομέα στον οποίον ο Κύπριος Πρόεδρος καταγράφει κάπως ικανοποιητικές αξιολογήσεις: την εξωτερική πολιτική.

Ο χειρισμός του φακέλου «Σένγκεν» γίνεται από μικρή ομάδα της απόλυτης εμπιστοσύνης του Προέδρου, στην οποία συμμετέχουν, εκ μέρους του Υπουργείου Εξωτερικών, η πρέσβειρα Φιλίππα Καρσερά, σύζυγος του Προέδρου, καθώς και ο υφυπουργός Μετανάστευσης, Νικόλας Ιωαννίδης. Στην επικοινωνιακή της προβολή, η ένταξη στο Σένγκεν παρουσιάζεται ως ζήτημα άσχετο με το Κυπριακό: ως υποχρέωση που απορρέει από την ένταξη στην ΕΕ και εφαρμογή κεκτημένου που θα ενισχύσει την ασφάλεια της Κυπριακής Δημοκρατίας και τις προοπτικές προσέλκυσης ξένων επενδύσεων, διευκολύνοντας τις μετακινήσεις εντός της ζώνης Σένγκεν.

Πολιτικές αποφάσεις

Ο Χριστοδουλίδης κάνει λόγο για τελικές πολιτικές αποφάσεις που απαιτούν ομοφωνία. Μέχρι στιγμής εξασφάλισε την υποστήριξη της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και τη στενή συνεργασία των αρμόδιων επιτρόπων και υπηρεσιακών παραγόντων. Στην επίσημη δήλωση της συνάντησης των ηγετών του ΕΛΚ (15/10) χαιρετίζονται επίσης η θετική έκθεση αξιολόγησης της Επιτροπής για την πλήρη ένταξη της Κύπρου και η έναρξη της σχετικής συζήτησης στο Συμβούλιο. Ωστόσο, η θετική τεχνική αξιολόγηση δεν εξασφαλίζει αυτομάτως την ένταξη. Απαιτείται ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου για την άρση των ελέγχων στα εσωτερικά σύνορα και τον χρόνο εφαρμογής της, μετά από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αυτή είναι η κρίσιμη πολιτική απόφαση, η οποία μπορεί να καθυστερήσει για χρόνια, εάν παραμένουν σε εκκρεμότητα ευαίσθητα πολιτικά ζητήματα.

Το εγχείρημα Χριστοδουλίδη προσκρούει σε επιφυλάξεις που έχουν Ευρωπαίοι εταίροι για την πολιτική πραγματικότητα στο νησί. Το πιο παράδοξο είναι το προφανές: η Πράσινη Γραμμή δεν είναι σύνορο αλλά μια γραμμή κατάπαυσης του πυρός που ντε φάκτο χωρίζει ένα νησί και δύο κοινότητες που ανήκουν στην ΕΕ. Η συζήτηση για την ένταξη στο Σένγκεν διεξάγεται από την κυπριακή κυβέρνηση χωρίς να λαμβάνει υπόψη το στρατηγικό αδιέξοδο πολλών ετών. Οι προσπάθειες που κατέβαλε επίμονα ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ εδώ και σχεδόν δέκα χρόνια δεν οδήγησαν σε επανέναρξη ουσιαστικών διαπραγματεύσεων. Οι προϋποθέσεις που έθεσε για να συγκαλέσει ξανά διευρυμένη διάσκεψη προτού ολοκληρώσει τη θητεία του δεν εκπληρώθηκαν και ο Χριστοδουλίδης βρίσκεται στο κάδρο των ευθυνών.

Το άλυτο Κυπριακό

Είναι δύσκολο να θεωρήσει κανείς ότι οι Ευρωπαίοι εταίροι εξετάζουν το αίτημα της Κύπρου αγνοώντας τις προειδοποιήσεις του ΟΗΕ για τον κίνδυνο αποξένωσης των δύο κοινοτήτων και τα προβλήματα που συναντούν στην επικοινωνία και τη συνεργασία τους στα σημεία διέλευσης. Εκεί ισχύει ο Κανονισμός της Πράσινης Γραμμής, η εφαρμογή του οποίου συχνά προσκρούει σε εμπόδια που θέτει η κυπριακή κυβέρνηση. Αυτά τα δεδομένα είναι γνωστά και στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ασχέτως αν δεν εφαρμόζει μέτρα σε βάρος της κυβέρνησης του κράτους μέλους.

Κάθε απόφαση για το Σένγκεν σε επίπεδο ΕΕ θα συνιστά πρόσθετο κεκτημένο στο ενωσιακό σύστημα. Για την Κύπρο η μη συμμετοχή στο Σένγκεν αποτελεί όντως μια επιμέρους εκκρεμότητα αλλά συνιστά πλάνη να παρουσιάζεται ως τόσο σημαντική. Πολύ μεγαλύτερη είναι για τους Κυπρίους η εκκρεμότητα από το 2004 που αφορά την ουσιαστική ευρωπαϊκή ολοκλήρωσή της, με την επέκταση της εφαρμογής του ευρωπαϊκού κεκτημένου στο 37% του εδάφους της. Με βάση το Πρωτόκολλο 10, η εφαρμογή του κεκτημένου έχει ανασταλεί εν αναμονή της επίλυσης του προβλήματος. Εκεί το διακύβευμα υπερβαίνει κατά πολύ τις ουρές στους ελέγχους διαβατηρίων για τους Κυπρίους και τις διευκολύνσεις που θα έχουν ξένοι επενδυτές. Αφορά τα θεμελιώδη: την άρση της κατοχής, την επανένωση, τα δικαιώματα και την ασφάλεια όλων των Κυπρίων.

Η πολιτική Χριστοδουλίδη για ένταξη στο Σένγκεν δεν συνάντησε μέχρι στιγμής αξιόλογο δημόσιο αντίλογο. Μήπως η ενίσχυση των ελέγχων στα σημεία διέλευσης, με κίνδυνο να παγιωθούν ως συνοριακοί, μετατρέπεται τελικά σε πραγματική επιδίωξη της κυβέρνησης; Πάντως, η Ιρλανδία, με την εξαίρεσή της (opt-out) από το Σένγκεν για τη διατήρηση του Κοινού Ταξιδιωτικού Χώρου με το Ηνωμένο Βασίλειο, δείχνει μια διαφορετική στρατηγική επιλογή.