Πριν από 400 χρόνια, αφού προηγουμένως είχαν συγκεντρωθεί όλοι οι παράγοντες (από την επανανακάλυψη της επιστήμης κόντρα στη θεολογία, μέχρι τη σχηματοποίηση συνόρων στην Ευρώπη), ξεκίνησε μια μακρόχρονη διαδικασία, που περιληπτικά ονομάστηκε «Διαφωτισμός».
Ένα από τα υποπροϊόντα του Διαφωτισμού ήταν και η ανάπτυξη των εθνοκεντρικών κινημάτων: Παράλληλα με την επιστήμη, τον ορθολογισμό, τις φιλελεύθερες ιδέες για τη λειτουργία των κρατών με βάση το δίκαιο και τον ανθρωπισμό, αναπτύχθηκε και η αντίληψη ότι κάθε έθνος δικαιούνταν να έχει το κράτος του. Αυτό το στοιχείο συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στις ανακατατάξεις και στις περιπέτειες πολλών περιοχών του κόσμου, ιδιαίτερα τα τελευταία διακόσια χρόνια.
Μέχρι σήμερα, πολλοί λαοί στον πλανήτη αναζητούν ακόμη ένα μέλλον που να παντρεύει το έθνος, την πραγματική ανεξαρτησία (απαλλαγμένα π.χ. από τον νεοαποικισμό), και το κράτος. Ή να παντρέψουν διαφορετικά εθνοτικά ή ομαδοταξικά στοιχεία, με ένα λειτουργικό τρόπο. Με όσα συμβαίνουν τις τελευταίες δεκαετίες, φαίνεται να μπαίνουμε σταδιακά σε μια νέα εποχή, εκείνη του Μεταδιαφωτισμού. Δεν πρόκειται για εποχή που «καταργεί» τον διαφωτισμό. Κάθε άλλο, αυτός έχει ακόμη πολύ δρόμο να διανύσει· ιδιαίτερα στα αιτήματα για ατομικές και πολιτικές ελευθερίες, επιστήμη και διανόηση, κράτος προόδου και δικαίου. Εκείνο που διαφοροποιείται πια είναι μια μετατόπιση του κέντρου βάρους: Η τεχνολογία, η ΤΝ, η αναρχία με την άνοδο της εθνικολαϊκιστικής ακροδεξιάς (ως σύμπτωμα της μετανεωτερικής αμηχανίας), η πίεση που δέχεται ο ορθολογισμός από τον παροξυσμικό παραλογισμό, δίνουν ρόλο αυξημένης βαρύτητας σε δύο παράγοντες:
(α) Οι δομές κρατικής λειτουργίας, ανεξάρτητα από το εθνολογικό μείγμα ενός κράτους.
(β) Οι υπερκρατικές δομές και το πολλαπλό περιεχόμενο των συμμαχιών.
Οι «νέοι» εχθροί
Η πίεση που ασκούν κάποιοι παράγοντες έχουν πρωτοφανή κλίμακα πλέον:
1. Η οικονομική κρίση διαρκείας. Η παγκόσμια οικονομία βιώνει κάτι για το οποίο δεν ήταν προετοιμασμένη: Οι οικονομίες σχεδόν όλων των κρατών, μικρών και μεγάλων, παραμένουν διαρκώς δέσμιες μιας παρατεταμένης κρίσης. Παλαιότερα, είχαμε εναλλαγές περιόδων κρίσης, ανάκαμψης, και ανάπτυξης. Σήμερα, η φάση της ανάκαμψης και εκείνη της ανάπτυξης σχεδόν σε καμιά χώρα δεν είναι εντελώς απαλλαγμένες από στοιχεία κρίσης (υπερδανεισμός, ελλείμματα, κλπ.). Αυτό έχει σημαντικές κοινωνικές συνέπειες. Οδηγεί σε πρωτοφανή αύξηση του πλούτου στα χέρια λίγων, φτωχοποίηση μεγάλου μέρους της μεσαίας τάξης, με αποτέλεσμα η κοινωνική διαπερατότητα να γίνεται όλο και μικρότερη.
2. Η διεθνοπολιτική κρίση διαρκείας. Δεν πρόκειται απλώς για το «πρόβλημα Τραμπ». Εκτός από την κρίση στο δυτικό ημισφαίριο (ΗΠΑ-Ευρώπη-Λατινική Αμερική-Καναδάς κλπ.), έχουμε και μετατόπιση εντάσεων από τη Βαλκανική στην Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη (Ρωσία-Ουκρανία-Πολωνία-Βαλτικές κλπ.). Την ίδια στιγμή που οι πολεμικές συγκρούσεις από την Εγγύς και Μέση Ανατολή μέχρι την Ινδία και το Πακιστάν συνεπάγονται τρομερή οικονομική πίεση για όλο τον πλανήτη.
3. Η κλιματική αλλαγή. Όλοι βιώνουμε την παρουσία της. Το ζήτημα είναι να αντιληφθούμε πως αυτή δεν πλήττει «ισότιμα» όλες τις χώρες (ούτε και όλες τις κοινωνικές κατηγορίες). Σε χώρες με φτωχές δομές και υποδομές είναι πολύ πιο φονική. Και είναι η πιο προφανής απόδειξη ότι οι δομές του κράτους πρέπει απαραίτητα να είναι πλέον στο επίκεντρο.
4. Η τεχνολογική ανάπτυξη μεγάλης κλίμακας. Και σ’ αυτό το θέμα πρέπει να έχουμε διαρκώς κατά νου δύο πράγματα: (α) Η τεχνολογική ανάπτυξη υψηλών ρυθμών μεγαλώνει αντί να σμικρύνει τις κοινωνικές διαφορές. (β) Μεγαλώνει με γεωμετρική πρόοδο τη διαφορά ανάμεσα στα καλά οργανωμένα κράτη (που είναι σε θέση να την ακολουθούν και κυρίως να συμμετέχουν στην ανάπτυξή της) και στα λιγότερο οργανωμένα που δυσκολεύονται να την ακολουθήσουν και δεν συμμετέχουν στην παραγωγή της – άρα την αγοράζουν.
Οι κρατικές δομές
Ο κατάλογος των «νέων» εχθρών θα μπορούσε να περιλαμβάνει και πολλά άλλα, όπως για παράδειγμα την επανα-δεισιδαιμονοποίηση του ανεπτυγμένου κόσμου. Αναδύονται νέοι παράλογοι φόβοι, οι οποίοι παράγουν νέα αβάσιμα αφηγήματα – ή παρέχουν νέα τροφοδότηση σε παλιά. Π.χ. ο αντιμεταναστευτικός νεοεθνικισμός κτυπά κυρίως χώρες στις οποίες το πρόβλημα είναι από μικρό έως ανύπαρκτο. Το φαντασιακό, όμως, αναζητά νέους εχθρούς και νέες «κοινότητες».
Το κρίσιμο είναι να αντιληφθούμε τη δυναμική μετατόπισης των προτεραιοτήτων για ένα κράτος, όπου στην κορυφή είναι αναγκαία τα εξής:
I. Οι δομές λειτουργίας. Στην περίοδο του Μεταδιαφωτισμού, το πόσο καλά οργανωμένο είναι ένα κράτος, πόσο ευέλικτες και προσαρμοστικές στις μεταβαλλόμενες συνθήκες είναι οι δομές λειτουργίας του, καθώς και το πόση εμπιστοσύνη έχουν σε αυτές οι πολίτες, αναδεικνύεται σε μια από τις πιο σημαντικές προτεραιότητες. Κράτη που διαθέτουν αυτές τις δομές θα αντιμετωπίζουν και θα λύνουν διαρκώς νέα προβλήματα. Κράτη που δεν τις έχουν, θα είναι καταδικασμένα στην επίσημη ή ανεπίσημη διάλυση. Κρίσιμο «υποσύνολο» σε αυτή τη μάχη είναι ο δείκτης Κράτος Δικαίου. Δεν πρόκειται για πολυτέλεια πλέον. Πρόκειται για απαραίτητο συστατικό επιβίωσης.
II. Η κοινωνική συνοχή. Στο τρένο του νέου κόσμου, η προτεραιοποίηση των πολιτικών κοινωνικής συνοχής δεν είναι θέμα πόσο «αριστερός» ή πόσο «νεοφιλελεύθερος» είναι κάποιος. Πρέπει να είναι συνειδητός στόχος κάθε κυβέρνησης ενός κράτους, οποιασδήποτε ιδεολογικής κατεύθυνσης. Η νέα συνθήκη παράγει ισχυρές δυναμικές ανοίγματος της ψαλίδας ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις. Αυτό μπορεί τη δεκαετία του 2030 να μετατραπεί σε ένα εκρηκτικό μείγμα στο εσωτερικό των κρατών, με απρόβλεπτες συνέπειες σε όλους τους τομείς ζωής του.
III. Η διακρατική συνοχή των συμμαχιών. Πάντα ήταν κρίσιμο το πώς ένα κράτος έβλεπε τους άλλους και πώς σχημάτιζε συμμαχίες. Σήμερα, το πραγματικό περιεχόμενο των συμμαχιών είναι πιο κρίσιμο από ποτέ. Για παράδειγμα, οι όροι της συμμαχίας της νέας κυβέρνησης της Βενεζουέλας με τις ΗΠΑ μεταφράζεται στην πράξη σε μακροχρόνια συνθήκη ακύρωσης του βασικού της πλεονεκτήματος και πόρου (πετρέλαιο). Γι’ αυτό τα κράτη πρέπει να έχουν δομές και κοινωνική συνοχή τέτοια που να αποτρέπουν τις «συμμαχίες» υποτέλειας. Εξάλλου, οι συμμαχίες μεταβάλλονται (π.χ. Ρωσία-Κίνα), ή μεταβάλλονται προσωρινά (π.χ. Τουρκία-Ισραήλ). Μόνο ένα κράτος στιβαρό και ευέλικτο μπορεί να αντιμετωπίσει με επάρκεια τον νέο κόσμο των διαρκών μεταβολών.
Αν διερωτάται κάποιος «και πώς μας αφορούν αυτά εμάς;», η απάντηση είναι ότι δεν υπάρχει κράτος στον πλανήτη που να μην το αφορούν. Ιδιαίτερα ένα κράτος όπως είναι η Κύπρος. Για παράδειγμα, σε συνθήκες φυσιολογικής πολιτικής ζωής, όλα αυτά θα έπρεπε να είναι κεντρικό σημείο στην πολιτική μας σε τέσσερα επίπεδα: (α) Στην οικοδόμηση Κράτους Δικαίου. Ο Αναστασιάδης κι ο Σαββίδης θα φύγουν ( ; ) κάποτε. Τα παιδιά και τα εγγόνια μας θα βιώσουν τα αποτελέσματα του κυπριακού χάους! (β) Στις προτεραιότητές μας στην Ε.Ε., τη σημαντικότερη «συμμαχία» στην οποία ανήκε ποτέ η Κύπρος. Η πολιτική συνοχής κρατών και κοινωνιών, με εμβάθυνση των δομών (μέχρι τα όρια της ομοσπονδοποίησης της Ε.Ε.) θα έπρεπε να είναι στην κορυφή της ατζέντας για την Κύπρο (και την Ελλάδα). (γ) Στις σχέσεις με τους γείτονες. Ακολουθώντας πολιτικές επείγουσας επίλυσης των διαφορών (κυρίως με την Τουρκία), και όχι πολιτικές παράδοσης «στον εχθρό του εχθρού μου» (Ισραήλ). (δ) Στις ίδιες τις συζητήσεις με τους Τουρκοκυπρίους, για επίλυση του κυπριακού.
Οι σημαίες, τα σύμβολα, οι σημειολογίες, ας έχουν το βάρος τους. Φτάνει να μην κρύβουν την πραγματικότητα που είναι ήδη εδώ.
Το Καλάθι
• …με την πλασμαφαίρεση (1): Προκειμένου να απονεκρωθεί κάθε προοπτική επανέναρξης διαπραγματεύσεων, μετά το 2017, ο Ν. Αναστασιάδης έκανε θεαματικές δημόσιες κινήσεις με «νέες ιδέες» (σύνταγμα 1960, χαλαρή ομοσπονδία κλπ.). Έκτοτε, το έδαφος έγινε τόσο άγονο, που ο Ν. Χριστοδουλίδης δεν χρειάζεται να κάνει το ίδιο. Απλώς, κάθε λίγο ρίχνει στο τραπέζι αριθμό επιμέρους «νέων ιδεών», και είναι αρκετό για να μην κινείται τίποτε. Κάποτε ήταν τέσσερις, μετά οκτώ, μετά δέκα. Τώρα φτάσαμε στον αριθμό ρεκόρ δεκαεννέα!
• …με την πλασμαφαίρεση (2): Τα πράγματα στον ΔΗΣΥ γίνονται όλο και πιο δύσκολα. Η παρουσία τριών επίδοξων υποψηφίων είναι το μικρότερο πρόβλημα. Το μεγαλύτερο είναι η παρασκηνιακή δράση του μπλοκ Αναστασιάδη για την επανεκλογή Ν. Χριστοδουλίδη. Με την υπόγεια – ενίοτε και φανερή – συνεργασία στελεχών του κόμματος με το Προεδρικό. Οι αιτίες του πάθους του τέως είναι πολλές. Κάποιες έχουν άμεση σχέση με το ποιος και πώς θα χειριστεί τα ζητήματα με τη δικαιοσύνη που τον αφορούν. Εξάλλου, όπου να ‘ναι τελειώνει η θητεία Σαββίδη. Ποιος θα τον διαδεχτεί και πόσο στενή θα είναι η συνεργασία των τριών;
• …με την πλασμαφαίρεση (3): Η διαδικασία πλασμαφαίρεσης σώζει ζωές όταν γίνεται από σοβαρά ιατρικά κέντρα και από τους κατάλληλους επιστήμονες. Όταν αυτά δεν ισχύουν, τότε χάνονται ζωές. Η παραπομπή Δρουσιώτη στο Κακουργιοδικείο (αντί το πολύ σε επαρχιακό δικαστήριο), η υπόθεση με το μαύρο βαν, η επίθεση Σαββίδη (και Αναστασιάδη) εναντίον της Αρχής κατά της Διαφθοράς και πλήθος άλλων περιστατικών, είναι η απόδειξη ότι η κοινωνία και το κράτος υφίστανται πλασμαφαίρεση εισαγγελικής δικαιοσύνης σε «ιατρείο» επιπέδου παράγκας…
