Ύστερα από σχεδόν δυόμισι χρόνια ερευνών, 129 καταθέσεις μαρτύρων και τη συλλογή περισσότερων από 550 τεκμηρίων, η Αρχή κατά της Διαφθοράς θα δημοσιοποιήσει, την ερχόμενη Τρίτη, τα συμπεράσματά της για την υπόθεση «Κράτος Μαφία». Το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον στις πιθανές ποινικές, νομικές και πολιτικές προεκτάσεις που ενδέχεται να προκύψουν. Σε συνέντευξή του στον «Π», ο γνωστός ποινικολόγος Ηλίας Στεφάνου τοποθετείται για την ανάγκη διασφάλισης της αμεροληψίας στη διαχείριση της συγκεκριμένης υπόθεσης, εισηγείται τη συμμετοχή ανεξάρτητων νομικών σε ποινικές υποθέσεις που αγγίζουν την ηγεσία της Νομικής Υπηρεσίας, όπως αυτή που αφορά το «Κράτος Μαφία», και εξηγεί γιατί θεωρεί αναγκαία την παραχώρηση ανακριτικών εξουσιών στην Αρχή κατά της Διαφθοράς.
Σε περίπτωση που η Αρχή διαπιστώσει ενδεχόμενη διάπραξη ποινικών αδικημάτων στην υπόθεση, ο γενικός εισαγγελέας και ο βοηθός γενικός εισαγγελέας θα πρέπει να εξαιρεθούν από τον χειρισμό της, καθώς ελεγχόμενος είναι ο τέως ΠτΔ Νίκος Αναστασιάδης, ο οποίος τους διόρισε στα αξιώματά τους. Θεωρείτε ότι η εξαίρεσή τους αρκεί για να διασφαλιστεί η απαιτούμενη αμεροληψία; Διασφαλίζονται οι αρχές της αμεροληψίας και της αντικειμενικότητας εάν την υπόθεση αναλάβουν λειτουργοί της Νομικής Υπηρεσίας που είναι υφιστάμενοί τους;
Το όποιο πόρισμα, είτε αυτό περιλαμβάνει εισηγήσεις για διερεύνηση του ενδεχόμενου τέλεσης ποινικού αδικήματος από οποιοδήποτε πρόσωπο, είτε είναι αθωωτικό, τίθεται προς κρίση από τον γενικό εισαγγελέα της Δημοκρατίας. Σημειώνω πως τα μέλη της Αρχής κατά της Διαφθοράς μπορούν είτε να αποδεχτούν είτε να απορρίψουν εν όλω ή εν μέρει τις εισηγήσεις των ερευνητών που όρισαν προς υποβοήθηση του έργου τους με τη συλλογή της αναγκαίας μαρτυρίας. Μπορούν περαιτέρω να ζητήσουν και τη λήψη συμπληρωματικών ερευνητικών πράξεων. Επειδή στην παρούσα διερεύνηση τόσο ο γενικός εισαγγελέας όσο και ο βοηθός γενικός εισαγγελέας διετέλεσαν μέλη της κυβέρνησης Αναστασιάδη, οφείλουν να απέχουν από την όποια απόφαση. Με δεδομένο δε πως όλα τα μέλη της Νομικής Υπηρεσίας είναι υφιστάμενοι των επικεφαλής της Νομικής Υπηρεσίας, θεωρώ ορθότερο πως τα όποια μέλη της Νομικής Υπηρεσίας αναλάβουν το έργο της μελέτης των εισηγήσεων της Αρχής κατά της Διαφθοράς και του υλικού που λήφθηκε συνεπικουρούνται και από εγνωσμένου κύρους νομικούς, είτε αυτοί είναι πρώην δικαστές είτε έμπειροι δικηγόροι (όπως νυν ή πρώην πρόεδροι του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου), οι οποίοι θα παρέχουν και την έξωθεν καλή μαρτυρία περί ανεξαρτησίας και αντικειμενικότητας στην απόφαση για άσκηση ή μη ποινικής δίωξης.
Στην υπόθεση Σάντη
Ανάλογο ζήτημα αναδείχθηκε και στην πολύκροτη υπόθεση Σάντη. Παρότι ο γενικός και ο βοηθός γενικός εισαγγελέας εξαιρέθηκαν από τον χειρισμό της υπόθεσης, καθώς ένα από τα επίμαχα μηνύματα αφορούσε και τους ίδιους, την εποπτεία και τον συντονισμό της ανακριτικής ομάδας ανέλαβε η επικεφαλής του Ποινικού Τμήματος της Νομικής Υπηρεσίας, εισαγγελέας Έλενα Κλεόπα. Την ίδια ώρα, η Νομική Υπηρεσία και η κυβέρνηση απέρριψαν το ενδεχόμενο διορισμού ανεξάρτητων ποινικών ανακριτών, ζητώντας παράλληλα από την κοινωνία να εμπιστευθεί τη διαδικασία. Πώς αξιολογείτε εκείνη την επιλογή;
Θεωρώ ότι για σκοπούς αντικειμενικής αμεροληψίας, το έργο των αστυνομικών ανακριτικών αρχών θα έπρεπε να συνεπικουρείται από ανεξάρτητο ποινικό ανακριτή, ο οποίος θα μπορούσε να ενεργεί ανεξάρτητα από τους ανακριτές, διασφαλίζοντας παράλληλα το αμερόληπτο της διαδικασίας. Σκοπός της κυβέρνησης, με τη μη ανάθεση της υπόθεσης σε ανεξάρτητους ποινικούς ανακριτές, ήταν να αποδείξει ότι οι θεσμοί της Κυπριακής Δημοκρατίας μπορούν να λειτουργούν αποτελεσματικά χωρίς τη συνδρομή τρίτων προσώπων. Πρόκειται για μια θεμιτή επιλογή. Ωστόσο, δεν μπορεί να αγνοηθεί το γεγονός ότι διανύουμε μια παρατεταμένη περίοδο αμφισβήτησης των θεσμών από τους πολίτες. Η συγκεκριμένη υπόθεση βρισκόταν στον πυρήνα αυτής της αμφισβήτησης, καθώς αφορούσε τη δικαστική εξουσία, έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς της Κυπριακής Δημοκρατίας, ενώ ταυτόχρονα ενέπλεκε και την ηγεσία της Νομικής Υπηρεσίας. Ως εκ τούτου, θα έπρεπε και πρέπει να αντιμετωπιστεί με τη σοβαρότητα και τη θεσμική βαρύτητα που της αναλογούν, ανεξαρτήτως της βασιμότητας ή μη των ισχυρισμών που διατυπώθηκαν. Κατά συνέπεια, οι αποφάσεις για την άσκηση ή μη ποινικών διώξεων, με δεδομένες τις αναφορές στην υπόθεση και στην ηγεσία της Νομικής Υπηρεσίας, θα πρέπει να ληφθούν όχι μόνο από υφιστάμενους των επικεφαλής της Νομικής Υπηρεσίας, αλλά και από νομικούς εκτός της Νομικής Υπηρεσίας, οι οποίοι μπορούν να διοριστούν από τον γενικό εισαγγελέα. Ανάλογη πρακτική ακολουθήθηκε και από τον τέως γενικό εισαγγελέα Κώστα Κληρίδη κατά τη διαδικασία δίωξης του τέως βοηθού γενικού εισαγγελέα. Η ορθότητα της πρακτικής αυτής επικυρώθηκε με απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου.
Χωρίς ανακριτικές εξουσίες
Η υπόθεση «Κράτος Μαφία» αναδεικνύει με ιδιαίτερη ένταση την ανάγκη ενίσχυσης των αρμοδιοτήτων της Αρχής κατά της Διαφθοράς ώστε να διαθέτει και ανακριτικές εξουσίες. Δηλαδή, να μην περιορίζεται αποκλειστικά στη διαπίστωση πιθανών αδικημάτων διαφθοράς, αλλά να έχει και την ευθύνη της πλήρους διερεύνησης και της σύνταξης ολοκληρωμένου πορίσματος. Ποια είναι η θέση σας επί του ζητήματος;
Ήδη από το 2017, και στο πλαίσιο δημόσιας συζήτησης για τον νόμο που αναμενόταν να συζητηθεί στη Βουλή των Αντιπροσώπων, υποστήριξα πως για να είναι αποτελεσματική η Αρχή κατά της Διαφθοράς όφειλε να της είχαν παραχωρηθεί ανακριτικές εξουσίες, να είχε στο δυναμικό της αποσπασμένους από την Αστυνομία έμπειρους ανακριτές, αλλά και τον δικό της προϋπολογισμό που θα την καθιστούσε ανεξάρτητη από την όποια παρέμβαση της εκτελεστικής εξουσίας. Το όποιο πόρισμα, το οποίο συντάσσεται με σκοπό απλώς την καταγραφή των απόψεων των μελών της Αρχής ως προς την πιθανότητα και μόνο τέλεσης ποινικών αδικημάτων, παραμένει γράμμα κενό αν δεν έχει και την αναγκαία τεκμηρίωση που μπορεί να σταθεί σε ένα ποινικό δικαστήριο. Είναι διαφορετική η στόχευση μιας αστυνομικής έρευνας, η οποία αποσκοπεί στη συλλογή μαρτυρίας για την απόδειξη της ενοχής ενός κατηγορουμένου πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας, και διαφορετική η στόχευση ενός πορίσματος που απλώς εισηγείται τη διερεύνηση ενδεχόμενων ποινικών αδικημάτων από τις αρμόδιες αρχές. Οι αναφορές της Αρχής κατά της Διαφθοράς περί πιθανής τέλεσης ποινικών αδικημάτων, όπως αποτυπώνονται στα πορίσματά της προς τον γενικό εισαγγελέα, ενδέχεται να εκλαμβάνονται από την κοινωνία ως ένδειξη ενοχής των εμπλεκόμενων προσώπων, ενώ στην πραγματικότητα το ανακριτικό έργο για την απόδειξη της ενοχής ή μη δεν έχει ακόμη ξεκινήσει. Υπό αυτό το πρίσμα, η απουσία ανακριτικών εξουσιών στην Αρχή επηρεάζει όχι μόνο την αποτελεσματικότητα της διερεύνησης και την αναζήτηση της αλήθειας, αλλά και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η διαδικασία από τους εμπλεκόμενους και την κοινωνία ευρύτερα.
Διπλή δουλειά, σοβαρές καθυστερήσεις
Η πλειοψηφία της Βουλής έχει απορρίψει την παραχώρηση ανακριτικών εξουσιών στην Αρχή κατά της Διαφθοράς. Θεωρείτε ότι η στάση αυτή συνδέεται με την πρόθεση ο έλεγχος των ποινικών διώξεων που αφορούν αξιωματούχους να παραμείνει αποκλειστικά στον εκάστοτε γενικό εισαγγελέα; Πιστεύετε ότι η άρνηση ενίσχυσης των αρμοδιοτήτων της Αρχής δημιουργεί εύλογα ερωτήματα ή και υπόνοιες ως προς τα κίνητρα αυτής της επιλογής;
Η άποψη που επικράτησε στη Βουλή κατόπιν διαβούλευσης με τη Νομική Υπηρεσία ήταν ότι η παραχώρηση ανακριτικών εξουσιών στην Αρχή κατά της Διαφθοράς θα μπορούσε να εγείρει ζητήματα αντισυνταγματικότητας, καθώς ενδέχεται να υπερέβαινε τις συνταγματικά κατοχυρωμένες αρμοδιότητες του γενικού εισαγγελέα, ο οποίος αποτελεί τον κατεξοχήν θεσμικό φορέα άσκησης ποινικών διώξεων. Είναι αδιαμφισβήτητο ότι τον τελικό λόγο για την καταχώριση ή μη ποινικής δίωξης τον έχει ο γενικός εισαγγελέας. Αυτό, ωστόσο, δεν συνεπάγεται ότι δεν μπορεί ο ανακριτικός φάκελος να προετοιμάζεται πλήρως από μια ανεξάρτητη αρχή, όπως η Αρχή κατά της Διαφθοράς, και να παραδίδεται έτοιμος προς καταχώριση. Σε περίπτωση πλήρους ετοιμασίας του ανακριτικού φακέλου από την Αρχή κατά της Διαφθοράς δεν θα ήταν αναγκαίο να λαμβάνονται εκ νέου καταθέσεις από την Αστυνομία που οδηγούν σε αδικαιολόγητη καθυστέρηση και παράλληλα να επηρεάζεται το ανακριτικό έργο. Ο δε γενικός εισαγγελέας, παραμένοντας ο τελικός κριτής της δίωξης, θα όφειλε να αποφασίσει έχοντας στα χέρια του όχι μόνο έναν πλήρη ανακριτικό φάκελο αλλά και ένα πόρισμα από την Αρχή κατά της Διαφθοράς, το οποίο σε περίπτωση απόρριψής του θα έπρεπε να αιτιολογήσει επαρκώς. Ένας επιπλέον λόγος είναι ο προβληματισμός ως προς το άγνωστο πλαίσιο λειτουργίας και τον τρόπο δράσης των εκάστοτε μελών της Αρχής σε περίπτωση που τους ανατίθεντο διευρυμένες ανακριτικές αρμοδιότητες. Όπως και να έχει η κατάσταση, αυτό που χρειαζόμαστε ως κοινωνία είναι διασπορά και έλεγχος των εξουσιών αντί συγκέντρωσης εξουσιών σε ένα και μόνο πρόσωπο.
