Προς δύο κατευθύνσεις έχει στραφεί το ενδιαφέρον, μετά τις ανακοινώσεις της Αρχής κατά της Διαφθοράς για τα ευρήματα των ερευνώντων λειτουργών για το βιβλίο του Μακάριου Δρουσιώτη «Κράτος Μαφία». Η πρώτη, αφορά την ομάδα των ανεξάρτητων ποινικών ανακριτών που αναμένεται να διορίσει το Υπουργικό Συμβούλιο, και η δεύτερη τις ενέργειες που θα λάβουν χώρα στο πλαίσιο μιας ιδιαίτερης και ασυνήθιστης ποινικής διερεύνησης, κυρίως λόγω των προσώπων που θα ερευνηθούν και τα αξιώματα που κατείχαν. Ο λέκτορας Ποινικού Δικαίου και Ποινικής Δικονομίας στο Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Κύπρου, Σταύρος Δημητρίου, μίλησε στον «Π» για τη διαδικασία που θα ακολουθηθεί και απάντησε σε ερωτήματα που απασχολούν σε σχέση με νομικούς όρους οι οποίοι χρησιμοποιήθηκαν εκτενώς τις τελευταίες ημέρες.
Μετά το πόρισμα της Αρχής κατά της Διαφθοράς για το βιβλίο «Κράτος Μαφία», το Υπουργικό Συμβούλιο ανακοίνωσε ότι υπάρχει η πρόθεση για διορισμό ανεξάρτητων ποινικών ανακριτών. Μετά από αυτή την εξέλιξη ποια βήματα ακολουθούν;
Αρχικά θα πρέπει να εξετάσουμε τους όρους εντολής που θα λάβουν οι ανεξάρτητοι ποινικοί ανακριτές από το Υπουργικό Συμβούλιο. Σε κάθε περίπτωση, οι ανεξάρτητοι ποινικοί ανακριτές θα πρέπει να μελετήσουν με προσοχή τόσο την έκθεση της Αρχής όσο και τα τεκμήρια που έχουν συλλεγεί μέχρις στιγμής, προκειμένου να καθοριστεί η πορεία διερεύνησης της υπόθεσης.
Πόσο πολύπλοκη ενδέχεται να είναι μια ποινική διερεύνηση, δεδομένων των ονομάτων που κατονομάζονται και τις θεσμικές θέσεις που κατείχαν, σε σχέση με όσα τους καταλογίζονται στο πόρισμα;
Αναμφίβολα πρόκειται για μιαν υπόθεση με αρκετές ιδιαιτερότητες. Σίγουρα μια εκ των ιδιαιτεροτήτων τής εν λόγω υπόθεσης είναι η ιδιότητα των κατονομαζόμενων προσώπων κατά τoν ουσιώδη χρόνο. Η πολυπλοκότητα, όμως, της υπόθεσης αυτής θεωρώ ότι έγκειται, τουλάχιστον βάσει των όσων καταγράφονται στην ανακοίνωση της Αρχής, στο γεγονός ότι η στοιχειοθέτηση των κατ' ισχυρισμό αδικημάτων βασίζεται, σε πολύ μεγάλο βαθμό, σε στοιχεία περιστατικής μαρτυρίας παρά σε άμεση μαρτυρία. Ακόμη ένας σημαντικός παράγοντας, είναι το γεγονός ότι τα κατ' ισχυρισμό αδικήματα φαίνεται να έχουν διαπραχθεί πριν από αρκετά χρόνια, κάτι το οποίο ενδεχομένως να δυσχεράνει το ανακριτικό έργο.
Μετά τη δημοσιοποίηση του πορίσματος της Αρχής, λέχθηκαν πολλά για το ισοζύγιο των πιθανοτήτων και για την απόδειξη πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας. Τι σημαίνουν αυτοί οι δύο όροι, για να γίνουν κατανοητοί και από τον κόσμο που δεν έχει εξειδικευμένες γνώσεις νομικής;
Καταρχάς θα πρέπει να σημειωθεί ότι, βάσει της σχετικής νομοθεσίας, σε περίπτωση που κατόπιν διεξαγωγής έρευνας, η Αρχή κρίνει ότι είναι πιθανό να έχει διαπραχθεί κάποιο αδίκημα διαφθοράς, τότε οφείλει να ετοιμάσει έκθεση, την οποία θα πρέπει να αποστείλει στον γενικό εισαγγελέα. Εκ πρώτης όψεως, το επίπεδο απόδειξης που ο νόμος απαιτεί είναι ιδιαίτερα χαμηλό. Στην προκειμένη περίπτωση, όμως, όπως τονίζεται και στη σχετική ανακοίνωση, η Αρχή αποφάσισε να κρίνει το κατά πόσο έχει διαπραχθεί οποιοδήποτε αδίκημα διαφθοράς στη βάση του ισοζυγίου των πιθανοτήτων. Πρόκειται για το επίπεδο το οποίο το συναντάμε, κατά κύριο λόγο, στις αστικές υποθέσεις. Με απλά λόγια, το τι εξετάζεται είναι το κατά πόσο ένας ισχυρισμός είναι πιο πιθανό να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα παρά όχι.
Σε περίπτωση που εν τέλει αποφασιστεί η άσκηση ποινικής δίωξης εναντίον των προσώπων που αναφέρονται στην έκθεση, τότε η Κατηγορούσα Αρχή θα έχει το βάρος να αποδείξει, πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας, κάθε συστατικό στοιχείο των αδικημάτων που θα αντιμετωπίσουν τα πρόσωπα αυτά. Σε αυτή την περίπτωση, το επίπεδο απόδειξης είναι πολύ πιο ψηλό. Μάλιστα, η νομολογία αναφέρει ότι αν στο τέλος της ποινικής υπόθεσης παραμείνει έστω και η παραμικρή αμφιβολία στο μυαλό του δικαστηρίου για την ενοχή του κατηγορουμένου, αυτή θα πρέπει να αποφασισθεί υπέρ του και ο κατηγορούμενος να απαλλαγεί της κατηγορίας. Επίσης, αποτελεί πάγια νομολογιακή αρχή ότι ένα ποινικό δικαστήριο δεν μπορεί να προβεί σε εικασίες σε σχέση με το τι έγινε, όσο εύλογες και αν είναι αυτές. Συνεπώς, το γεγονός ότι η Αρχή κατέληξε στη βάση του ισοζυγίου των πιθανοτήτων ότι έχουν διαπραχθεί συγκεκριμένα ποινικά αδικήματα, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θεμελιώνεται πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας η διάπραξη των ποινικών αδικημάτων που καταγράφονται στην ανακοίνωση της Αρχής.
Τι σημαίνουν σε μια διαδικασία ποινικής διερεύνησης τα ευρήματα μιας επιτροπής, όπως έγινε στην προκειμένη περίπτωση με το πόρισμα των λειτουργών για λογαριασμό της Αρχής κατά της Διαφθοράς; Δηλαδή θα διερευνηθούν μόνο τα πρόσωπα που κατονομάζονται και για τα συγκεκριμένα αδικήματα που αναφέρονται ή κατά την ποινική διερεύνηση ενδέχεται να προκύψουν και άλλα αδικήματα, ίσως και για άλλα πρόσωπα;
Η ανακοίνωση της Αρχής περιορίζεται σε αδικήματα διαφθοράς, τα οποία ενδεχομένως, στη βάση του ισοζυγίου των πιθανοτήτων, να έχουν διαπραχθεί από πολιτικά εκτεθειμένα πρόσωπα. Συνεπώς, υπάρχει ενδεχόμενο, μέσα από την έκθεση ή/και κατά την ποινική διερεύνηση της υπόθεσης, να προκύπτει η πιθανή διάπραξη και άλλων ποινικών αδικημάτων, τόσο από πρόσωπα στα οποία γίνεται αναφορά στην ανακοίνωση όσο και από άλλα άτομα. Άλλωστε, βάσει της ανακοίνωσης του Εισαγγελικού Συμβουλίου, η έκθεση και τα τεκμήρια διαβιβάστηκαν στην Αστυνομία με οδηγίες να διεξαχθεί μια διευρυμένη ποινική διερεύνηση, η οποία να καλύπτει κάθε ποινικό αδίκημα το οποίο ενδεχομένως να έχει διαπραχθεί από τα εμπλεκόμενα πρόσωπα.
Ποια είναι η άποψή σας για τον ρόλο και τις αρμοδιότητες της Αρχής κατά της Διαφθοράς; Πρέπει τελικά να δοθούν και ανακριτικές εξουσίες; Διότι υπάρχει η εντύπωση ότι θα πρέπει να γίνει ξανά η ίδια «δουλειά» από την ανακριτική ομάδα.
Το κατά πόσο η Αρχή θα έπρεπε να είχε ανακριτικές εξουσίες, πρόκειται για ζήτημα το οποίο συζητήθηκε εκτενώς στο στάδιο της διαβούλευσης και ενώπιον της αρμόδιας κοινοβουλευτικής επιτροπής, πριν από τη θέσπιση του σχετικού νόμου. Προσωπικά θεωρώ ότι θα έπρεπε να είχαν δοθεί ανακριτικές εξουσίες στην Αρχή, καθώς αυτό θα συνέβαλλε στην ταχύτερη, εις βάθος, και πιο αποτελεσματική διερεύνηση ενδεχόμενων πράξεων διαφθοράς. Σε κάθε περίπτωση, θεωρώ ότι η εν λόγω υπόθεση αποτελεί μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για μια ολιστική εξέταση των εξουσιών και γενικότερα του τρόπου λειτουργίας της Αρχής, προκειμένου να αντιμετωπιστούν, μέσω νομοθετικής ρύθμισης, τυχόν κενά που πιθανόν να υπάρχουν στον νόμο.
Ορθώς εξαιρέθηκαν γ.ε. και β.γ.ε.
Η υπόθεση με το πόρισμα για το «Κράτος Μαφία» ανέδειξε ακόμη ένα σημαντικό ζήτημα. Αυτό της σύγκρουσης συμφέροντος. Η εξαίρεση των γ.ε. και β.γ.ε. θεωρείτε ότι επιλύει το ζήτημα ή πρέπει να υπάρξει μια θεσμοθετημένη διαδικασία για παρόμοιες περιπτώσεις;
Η εξαίρεση τόσο του γενικού εισαγγελέα όσο και του βοηθού γενικού εισαγγελέα, αναμφίβολα καθιστά την εν λόγω υπόθεση ιδιάζουσα. Προσωπικά θεωρώ ότι, υπό τις περιστάσεις, η απόφαση αυτή ήταν ορθή προκειμένου αφενός να διασφαλιστεί η αντικειμενικότητα και η αμεροληψία της έρευνας, και αφετέρου να διαφυλαχθεί το κύρος και η αξιοπιστία του θεσμού του γενικού και του βοηθού γενικού εισαγγελέα. Το κατά πόσο θα μπορούσε να θεσμοθετηθεί διαδικασία για παρόμοιες περιπτώσεις, είναι ένα ζήτημα το οποίο θα πρέπει να εξεταστεί με ιδιαίτερη προσοχή, έχοντας πάντοτε κατά νου ότι αυτή θα πρέπει να είναι σύμφωνη με το Σύνταγμα.
Ασυλία Προέδρου
Το θέμα της ασυλίας του Προέδρου της Δημοκρατίας συζητήθηκε εκτενώς, λόγω της αναφοράς του ονόματος του τέως Προέδρου στο πόρισμα της Αρχής κατά της Διαφθοράς. Τελικά, σύμφωνα με το άρθρο 45 του Συντάγματος, οι πρώην Πρόεδροι της Δημοκρατίας καλύπτονται ή όχι από ασυλία;
Θεωρώ ότι το άρθρο 45 του Συντάγματος δεν παρέχει προστασία από ποινική δίωξη σε πρώην Προέδρους της Δημοκρατίας. Το άρθρο 45 ρητά αναφέρει ότι η ασυλία που παρέχεται στον Πρόεδρο καλύπτει μόνο την περίοδο που αυτός κατέχει το αξίωμα. Επίσης, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η προστασία που παρέχεται στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας δεν είναι απόλυτη, καθώς υπό προϋποθέσεις μπορεί να ασκηθεί ποινική δίωξη εναντίον του, ακόμη και κατά τον χρόνο που αυτός κατέχει το αξίωμα. Μάλιστα, το άρθρο 45(5) προβλέπει ότι με τη λήξη της θητείας του, ένας πρώην Πρόεδρος δύναται να διωχθεί ποινικά για τυχόν αδικήματα που έχει διαπράξει στο πλαίσιο εκτέλεσης των καθηκόντων του. Συνεπώς, ακόμη και αν δεν μπορεί να αρθεί η ασυλία ενός Προέδρου κατά τον χρόνο που αυτός κατέχει το αξίωμα, για τον λόγο ότι το κατ' ισχυρισμό αδίκημα δεν εμπίπτει εντός του εύρους των εξαιρέσεων των εδαφίων 2 και 3 του άρθρου 45, υπάρχει ενδεχόμενο να ασκηθεί ποινική δίωξη εναντίον του μετά την αποχώρησή του από τη θέση του Προέδρου της Δημοκρατίας.
